Ferit Tüzün, 24 Nisan 1929 tarihinde İstanbul'un Eyüpsultan semtinde dünyaya gelen ve 21 Ekim 1977'de Ankara'da hayata gözlerini yuman, çağdaş Türk müziğinin yönünü tayin etmiş çok önemli bir bestecidir. Ülkemizin sanat tarihindeki ilk yerli bale yapıtı olarak bilinen Çeşmebaşı Balesi ile adını ölümsüzleştiren sanatçı, aldığı seçkin eğitimlerin ardından orkestra şefi olarak da mühim görevler üstlenmiştir. Çocukluğunun huzurlu günlerini geçirdiği Kınalıada'dan, Ankara'nın dinamik kültür ortamına uzanan bu başarı öyküsü, Türk müziğinin evrenselleşme çabalarının en nitelikli adımlarından birini oluşturur.
Kınalıada'dan Ankara Konservatuvarına: İlk Notalar
Genç Ferit'in babası öğretmen Mustafa Rahmi Bey'di. Mutlu bir çocukluk geçirdiği Kınalıada'da ilkokul eğitimini tamamladıktan sonra, babasının ani vefatıyla hayatı derinden sarsıldı. Bu acı kaybın akabinde öğrenimini sürdürmek amacıyla Ankara'da yaşayan ablasının yanına taşındı. Ankara Atatürk Lisesi'ne kaydolan genç yetenek, sanat dolu bir aile ortamına adım atmıştı. Ablası Bedriye Tüzün, İstanbul Konservatuvarı şan bölümü mezunuydu. Bu sayede evde sürekli yankılanan melodiler, onun müzikal algısını erken yaşlarda şekillendirmeye başladı.
Bedriye Hanım, kardeşindeki bu sıra dışı kulağı ve yeteneği fark ederek onu dönemin efsanevi hocası Ulvi Cemal Erkin ile tanıştırdı. Bu tanışma, Türk müzik tarihinin en parlak kariyerlerinden birinin başlangıcı oldu. Ankara Devlet Konservatuvarı piyano bölümüne kabul edilen Ferit Tüzün, sergilediği üstün performansla hocalarının takdirini kazandı. Ulvi Cemal Erkin ve bir diğer değerli müzik insanı Necil Kazım Akses'in tavsiyeleri üzerine kompozisyon alanında da eğitim görmeye başladı. Genç deha, 1949 yılında Piyano Yüksek bölümünden, iki yıl sonra ise Kompozisyon bölümünden birincilikle mezun olarak okul tarihine geçti.
Okul biter bitmez yeteneğiyle dikkat çeken genç besteci, konservatuvarda Necil Kazım Akses'in asistanlığını üstlenerek akademik kariyerine başladı. Henüz mezuniyet aşamasındayken bestelediği ilk büyük eseri 'Ninni', 1952 yılında ünlü şef Cemal Reşit Rey yönetimindeki İstanbul Şehir Orkestrası tarafından icra edildi. Bu başarı, onun gelecekte ortaya koyacağı büyük eserlerin habercisi niteliğindeydi.
Münih Yılları ve Avrupa Sahnesinde Doğan Başyapıtlar
Milli Eğitim Bakanlığı'nın düzenlediği sınavda birinci olan Türk besteci Tüzün, devlet bursuyla 1954 yılında Almanya'ya, Münih Müzik Akademisi'ne gönderildi. Burada dünyaca tanınmış orkestra şefi Fritz Lehmann'ın öğrencisi oldu. Lehmann'ın beklenmedik kaybı sonrasında eğitimine Adolf Mennerich ve Gotthold Ephraim Lessing gibi alanında uzman şeflerle devam etti. Almanya'da bulunduğu bu verimli süreçte kompozisyon çalışmalarını da ihmal etmedi. Çağdaş müziğin iki büyük ismi Karl Amadeus Hartmann ve Carl Orff ile tanışarak onlardan özel dersler aldı.
Akademideki eğitimini 1958 yılında başarıyla tamamlayan sanatçı, bursunu bir yıl daha uzatmayı başararak Münih Devlet Operası'nda şef yardımcılığı pozisyonuna getirildi. Avrupa'nın çeşitli şehirlerinde konserler yöneten besteci, bu dönemde Türk kültürünün renklerini batı formlarıyla harmanlayan yapıtlar üretti. Münih Filarmoni Orkestrası tarafından ilk kez seslendirilen Anadolu Süiti, Türk Cappriccio'su ve Humoresque (Nasreddin Hoca) eserleri, Avrupa müzik çevrelerinde büyük bir ilgiyle karşılandı. Bu bestelerden Anadolu Süiti, onun daha sonra yazacağı efsanevi sahne eserinin temel taşını oluşturacaktı.
Yurda Dönüş, Çeşmebaşı Balesi ve Son Yılları
Takvimler 1959 yılını gösterdiğinde Türkiye'ye dönen Ferit Tüzün, Ankara Devlet Opera ve Balesi bünyesinde orkestra şefi olarak göreve başladı. Ülkemizde klasik müziğin halkla buluşması adına canla başla çalışan besteci, bu dönemde en olgun eserlerini vermeye başladı. Bu eserlerin en başında, Türk dans tiyatrosunun miladı kabul edilen ve ilk Türk balesi unvanını taşıyan Çeşmebaşı Balesi gelir. Ayrıca TRT'nin siparişi üzerine bestelenen ve Türk opera dağarcığının en özgün örneklerinden biri olan Midas'ın Kulakları ile görkemli orkestra eseri Esintiler de bu dönemin ürünleridir.
Geleneksel motifleri modern orkestrasyon teknikleriyle birleştirme konusunda tam bir usta olan sanatçı, Elazığ yöresinin ezgilerinden esinlendiği Çayda Çıra balesi ile 2004 yılında ilk kez dinleyiciyle buluşan Kınalı Eller bale süitlerini besteledi. Kültür Bakanlığı'nın Cumhuriyet'in 50. yılına ithafen sipariş ettiği Söyleşi adlı orkestra yapıtı ise onun bilinen son büyük eseri olmuştur. 1974'te Ankara Konservatuvarı'nda dersler veren Tüzün, Ocak 1977'de hak ettiği bir makam olan Devlet Opera ve Balesi Genel Müdürü görevine getirildi.
Bu prestijli görevinin henüz ilk aylarındayken, 21 Ekim 1977 tarihinde geçirdiği ani bir kalp krizi sonucunda 48 yaşında hayata gözlerini yumdu. Bu zamansız kayıp, Türk sanat camiasında derin bir hüzün yarattı. Cenazesi Ankara Karşıyaka Mezarlığı'nda toprağa verildi. Vefatından 23 yıl sonra, 2000 yılında Sevda - Cenap And Müzik Vakfı tarafından kendisine 'Onur Ödülü Altın Madalyası' takdim edildi. Yazar Şefik Kahramankaptan'ın kaleme aldığı ve hayatını anlatan 'Çeşmebaşından Esintilerle: Ferit Tüzün' başlıklı biyografi kitabı ise 6 Aralık 2001'de okurlarla buluştu.
Bestecinin Türk müzik tarihine miras bıraktığı bazı önemli eserler şunlardır:
- Çeşmebaşı Balesi (İlk Türk balesi olarak tarihe geçen başyapıtı)
- Midas'ın Kulakları (TRT siparişi üzerine bestelenen efsanevi opera)
- Anadolu Süiti (Münih yıllarında bestelenen ve halk ezgilerini yansıtan orkestra eseri)
- Esintiler (Modern Türk orkestra müziğinin en renkli örneklerinden biri)
- Söyleşi (Cumhuriyetin 50. yılı anısına hazırlanan ve bilinen son eseri)