Cemal Reşit Rey, Cumhuriyetin ilanının ardından Türkiye'de klasik batı müziğinin kurumsallaşması ve geniş kitlelere ulaştırılması amacıyla Kudüs'ten Paris'e uzanan kozmopolit bir eğitim hayatının birikimiyle İstanbul'da eşsiz eserler üreten öncü bir bestecidir. Küçük yaşlardan itibaren annesinden aldığı ilk derslerle müziğe adım atan sanatçı, Türk Beşleri grubunun saygın üyelerindendir. Özellikle çok sesli müziği Türk halk ezgileriyle harmanlayan orkestra eserleri, operetleri ve marşları ile ulusal kültür tarihine yön vermiştir.
Kudüs'ten Paris'e Uzanan Çocukluk ve Gençlik Yılları
Tarih sahnesine 24 Eylül 1904'te Kudüs'te gözlerini açan Cemal Reşit, saray çevreleriyle yakın ilişkileri bulunan köklü bir Osmanlı ailesine mensuptur. Babası Ahmet Reşit Rey, onun doğumu esnasında Kudüs mutasarrıfı görevini yürütürken; annesi Fethiye Hanım ise Rum asıllı Sadrazam İbrahim Edhem Paşa'nın oğlu Mustafa Bey'in kızıdır. Müzik yeteneği Kudüs'te ortaya çıkar. İlk müzik derslerini annesinden alır. Henüz sekiz yaşındayken vals besteler. Babasının Dahiliye Nazırlığına atanmasıyla ailece yerleştikleri İstanbul, küçük Cemal'in piyano çalışmalarını yoğunlaştırdığı ilk yer olur.
Galatasaray Lisesi'ndeki eğitim yılları, 1913 yılında iktidar değişikliğiyle beraber ailenin zorunlu olarak Paris'e göç etmesiyle yarıda kalır. Babasının gıyabında yargılanması nedeniyle Fransa ve Cenevre'de süren sürgün hayatında, Fransa Cumhurbaşkanı Raymond Poincaré aileye hamilik yapar. Paris konservatuvarının efsanevi yöneticisi Gabriel Fauré, küçük Cemal'i dinlediğinde onun içindeki büyük müzik dehasını hemen fark eder. Fauré'nin yönlendirmesiyle ünlü pedagog Marguerite Long, genç yeteneğin eğitimini 19 yaşına kadar hiçbir ücret talep etmeden üstlenir. Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Cenevre'ye geçen ailede Cemal Reşit, konservatuvarının ustalık sınıfına kadar yükselerek eğitimini sürdürür.
Ailesinin 1919'da İstanbul'a dönmesiyle müzikten kısa bir süre uzak kalsa da, eğitimini tamamlamak üzere ertesi yıl tek başına yeniden Paris'e gönderilir. Paris'te yeniden Marguerite Long ile çalışır. Ayrıca Raoul Laparra'dan kompozisyon öğrenir. Gabriel Fauré'den müzik estetiği, Henri Defosse'den ise şeflik eğitimi alarak donanımını en üst seviyeye taşır. Genç müzisyen, 1921 yılında mezuniyetini aldığında artık Avrupalı müzik çevrelerinin dikkatini çeken olgun bir sanatçıdır.
Cumhuriyet Türkiyesi'nde Bir Müzik Devrimi
Yeni kurulan cumhuriyetin heyecanını paylaşmak üzere İstanbul'a dönen Rey, Darülelhan'ın batı müziği şubesinde öğretmen olarak göreve başlar. Nişantaşı'ndaki konakta ailesi ve sanatçı dostlarıyla bir arada yaşayan besteci, çevresindeki yetenekli arkadaşlarıyla oda müziği konserleri düzenler. Müzik sevgisini geniş kitlelere yaymak amacıyla konservatuvar bünyesinde önce çok sesli koro kurar, ardından yaylı sazlar grubunu hayata geçirir. Bu yaylı sazlar grubu, zaman içinde üfleme enstrümanların da eklenmesiyle İstanbul Şehir Orkestrası'na dönüşür. İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası'nın temelini oluşturan bu topluluğu Rey, 1968 yılına kadar her hafta düzenli olarak yönetmiştir.
Bestecilik serüveninde Fransız şarkılarıyla başlayan ilk dönemin ardından Rey, 1926 yılından itibaren yerel ezgilere yönelmeye karar verir. Bu doğrultuda ürettiği ve Anadolu halk müziklerini çok sesli yapıya kavuşturan eserlerden bazıları şunlardır:
- 12 Anadolu Türküsü
- Bebek Efsanesi
- Türk Manzaraları
- Karagöz
Daha sonraki yıllarda ise kontrpuan tekniklerini geleneksel Türk musikisi makamlarıyla birleştirerek özgün bir sentez oluşturur. Amacı halkı çok sesliliğe alıştırmaktır.
Lüküs Hayat ve Onuncu Yıl Marşı
Cemal Reşit Rey'in, librettolarını ağabeyi Ekrem Reşit Rey'in kaleme aldığı operet çalışmaları, tiyatro dünyasında büyük yankı uyandırır. Rey Kardeşler'in Muhsin Ertuğrul ve Vali Muhittin Üstündağ'ın ricasıyla yazdığı "Üç Saat" opereti, halkın yoğun ilgisiyle karşılaşır. Bu başarının ardından Cumhuriyetin onuncu yılı kutlamaları için özel olarak bestelenen Lüküs Hayat opereti, sanatçının en popüler yapıtı haline gelir. Yine aynı yıl düzenlenen yarışmada Faruk Nafiz Çamlıbel ile Behçet Kemal Çağlar'ın dizeleri için yaptığı görkemli beste, Onuncu Yıl Marşı olarak tescillenir. Eğitimci, şef ve besteci kimliğiyle ömrünü müziğe adayan bu dev çınar, 7 Ekim 1985'te İstanbul'da hayata gözlerini yummuştur.