Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde önemli bürokrasi kademelerinde yer alan Ahmet Reşit Rey, Türk devlet ve fikir hayatının en değerli simalarındandır. 1870 yılında Çankırı'da hayata gözlerini açan bu çok yönlü şahsiyet, 14 Ağustos 1955'te İstanbul'da vefat etmiştir. Başarılı devlet adamlığı kariyerinin yanında, edebi kimliğiyle de edebiyat dünyasında derin izler bırakmıştır. Babası, o dönem Çankırı mutasarrıfı olan Abdullah Şefik Efendi'dir. Annesinin soyu ise seçkin Mollacıkzade ailesine uzanır. Çankırı'daki ilk eğitim yıllarının ardından babasının ani vefatıyla sarsılan genç Ahmet, ailesiyle beraber İmparatorluk başkenti İstanbul'a taşınarak eğitimine Soğukçeşme Rüşdiyesi'nde kararlılıkla devam etmiştir. Rüşdiyeyi başarıyla bitirmesinin akabinde prestijli Mekteb-i Mülkiye-i Şahane'ye girmeye hak kazandı. Mülkiye Mektebi'nden 1888 senesinde mezun olduktan sonra iki yıl boyunca öğretmenlik mesleğini gururla yürüttü.
Saray Katipliğinden Valilik Makamlarına
Takvimler 1890 yılını gösterdiğinde Saray Mabeyn Katipliği görevine getirilen Ahmet Reşit, burada tam 14 yıl boyunca Sultan II. Abdülhamid'e hizmet sundu. Bu uzun soluklu saray tecrübesi, onun idari dehasını ve devlet yönetimindeki yetkinliğini pekiştirdi. Kendisi aynı zamanda ünlü besteci Cemal Reşit Rey ile değerli tiyatro yazarı Ekrem Reşit Rey'in babasıdır. Saraydaki mesaisinin nihayete ermesiyle birlikte Anadolu ve Orta Doğu coğrafyasında kritik idari sorumluluklar üstlenerek valilik basamaklarını tırmanmaya başladı. 1906 senesinde Kudüs Mutasarrıflığı vazifesiyle başlayan bu yeni dönem, sırasıyla 1907'de Manastır Valiliği ve 1908'de Halep Valiliği ile sürdü. Başarılı devlet adamı, Balkan Harbi'nin hemen öncesinde, 18 Ağustos 1912 ile 17 Ekim 1912 tarihleri arasında İzmir Valisi olarak görev aldı. Valilik yıllarının hemen öncesinde, 1910-1912 döneminde Galatasaray Lisesi bünyesinde edebiyat öğretmenliği yaparak genç zihinleri aydınlattı.
Siyaset Sahnesi ve Sürgün Yılları
İzmir'deki görevinden ayrılmasının hemen akabinde Mehmet Kamil Paşa'nın liderliğindeki hükümette Dahiliye Nazırı (Dış İşleri Bakanı) olarak kabineye giren deneyimli bürokrat, böylece devletin en kritik zirvelerinde görev yapma fırsatı buldu. Ancak 1913 yılında Kamil Paşa kabinesinin düşmesiyle birlikte Ahmet Reşit için zorlu, hareketli ve bir o kadar da tehlikeli siyasi fırtına dönemi başladı. Siyasi istikrarsızlıklar nedeniyle þnce Mısır topraklarına geçen devlet adamı, oradan da o dönem Avrupa kültürünün kalbi sayılan Fransa'ya göç etmek mecburiyetinde kaldı. Sadrazam Mahmud Şevket Paşa'ya yönelik düzenlenen suikast davasında gıyaben yargılanarak idam cezasına çarptırılması, onun gurbet hayatını daha da uzattı. Bu karanlık dönemde bir süre Paris'te, bir süre de Cenevre'de sığınmacı olarak yaşadı. Yıllar süren sürgün hayatının ardından nihayet 1919'da vatanına geri döndü. Yurda dönüşüyle birlikte Ahmet Tevfik Paşa ile Damat Ferid Paşa kabinelerinde yeniden Dahiliye Nazırlığı vazifesini üstlendi. Paris Barış Konferansı'na delege sıfatıyla katılan Rey, dayatılan Sevr Antlaşması'nı kesin bir dille reddederek imzalamaktan kaçındı. Bu onurlu duruşunun ardından bakanlıktan istifa eden tecrübeli siyasetçi, TBMM 1. Dönem İzmir milletvekili olarak da parlamentoda yer buldu. Bu sürecin sonrasında ise aktif siyaset hayatından tamamen çekildi.
Edebi Kimliği, Çevirileri ve H. Nazım İmzası
Siyaset sahnesinden çekilen Ahmet Reşit Rey, kendisini tamamen edebiyat dünyasına ve entelektüel çalışmalara adadı. Yazarlık ve edebiyat serüveninde okuyucularının karşısına daha çok H. Nazım takma adıyla çıkmayı tercih etti. İlk dönem şiirlerinde Recaizade Mahmut Ekrem ile Abdülhak Hamit Tarhan'ın sanatsal üsluplarından derinden etkilendiği açıkça görülür. Ancak asıl edebi kimliğini Mekteb ve Servet-i Fünun dergilerinde kaleme aldığı yazılarla kazanmayı başarıdı. Edebi eserlerinde son derece parlak hayaller kursa da, şiirlerinde duygusal yoğunluktan ziyade mantıksal kurgu ağır basmıştır. Sanat anlayışı bakımından realizm akımına yaklaşmaya çalışsa da, romantizmin etkilerinden hiçbir zaman tam olarak sıyrılamamıştır. 1885 yılında Gülşen dergisinde yayımlanan "Nevha" isimli şiiri, onun edebiyat dünyasındaki ilk göz ağrısıdır. Yazdığı şiirleri hiçbir zaman kitap haline getirmemiştir. Edebi çalışmalarına ek olarak Şehrak adında günlük bir gazete kurarak basın dünyasında da varlık göstermiştir. Ayrıca bu gazetede "Maziden Hale" genel başlığı altında geniş yankı uyandıran seri makaleler kaleme almıştır. Fikir hayatındaki başarısını edebi tercümelerle süsleyerek Türk kültür hazinesine çok değerli katkılar sundu. Edebi miras olarak bu yapıtları bıraktı. Çeviri alanında büyük bir ustalık sergiledi. Kalemiyle ve fikirleriyle adından hep söz ettirdi.
Ahmet Reşit Rey'in arkasında bıraktığı en önemli yapıtlar ise şöyledir:
- Nazariyat-ı Edebiye (2 Cilt, 1912)
- Racine Külliyatı (5 Cilt, 1934-1935)
- Virgil'in Tercümesi
- Gördüklerim Yaptıklarım (1911-1922 yılları arasındaki hatıraları)