Gençliği ve İttihat ve Terakki'ye katılışı
Ahmed Cemal Paşa, 6 Mayıs 1872'de Midilli'de doğdu. Askerî eczacı Mehmed Nesib Efendi ile Binnaz Hanım'ın oğluydu. 1890'da Kuleli Askerî İdadisi'ni, 1893'te Harbiye Mektebi'ni bitirdi ve 28 Ocak 1895'te kurmay yüzbaşı olarak orduya katıldı. 1898'de Selanik'teki 3. Ordu'ya redif fırkası kurmay başkanı olarak atandı; orada gizli örgüt hâlindeki İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girdi ve cemiyetin askerî kanadını örgütlemekle görevlendirildi. 1899'da Selanik'te Seniha Hanım ile evlendi. 1905'te binbaşı oldu, Rumeli Demiryolları müfettişliği sırasında cemiyetin Rumeli'deki örgütlenmesinde etkili rol oynadı; 1907'de 3. Ordu kurmay heyetinde Ali Fethi Bey ve Mustafa Kemal ile birlikte çalıştı.
İkinci Meşrutiyet ve Balkan Savaşı
1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra cemiyetin İstanbul'a gönderdiği on kişilik heyette yer aldı, genel merkez üyeliğine seçildi. 31 Mart Olayı'nda Hareket Ordusu'na katıldı, ardından Üsküdar muhafızlığına atandı. 8 Ağustos 1909'da Adana valisi oldu; Ağustos 1911'de Bağdat valiliğine atandı. Konya Redif Fırkası komutanı olarak Balkan Savaşı'na katıldı; Pınarhisar-Vize'de Bulgarlara karşı ağır yenilgi alınca fırkasıyla Çatalca'ya çekildi. 23 Ocak 1913 Bâb-ı Âli Baskını'ndan sonra İstanbul muhafızlığına getirildi, Aralık 1913'te tuğgeneral oldu.
Nazırlık ve Birinci Dünya Savaşı
26 Şubat 1914'te Nafia, 11 Mart 1914'te Bahriye Nazırlığı'na atandı ve donanmada düzenlemeler yaptı. Fransız yanlısı olarak bilinen Cemal Paşa, savaş öncesinde Fransa'nın desteğini kazanmak için Fransa'ya gitti, ancak siyasal ittifak sağlayamadı; 2 Ağustos 1914'te yapılan Osmanlı-Alman İttifakı'nı isteksizce destekledi. Savaş başlayınca Kasım 1914'te Filistin'deki 4. Ordu komutanlığına atandı, 1915'te korgeneral oldu ve Süveyş Kanalı'nı almayı amaçlayan Kanal Seferi'ni yönetti; sefer lojistik zorluklar, çöl koşulları ve İngiliz savunması nedeniyle ağır kayıplarla sonuçlandı. Suriye'de Arap milliyetçilerine karşı sert önlemler aldı: Fransız konsolosluklarından ele geçen belgelerdeki kişiler Divan-ı Harb-i Örfî mahkemelerinde yargılandı, 21 Ağustos 1915'te Beyrut'ta on bir milliyetçi halka açık biçimde idam edildi ve ona "Kasap Cemal" lakabı takıldı. Tehcir Kanunu'nun mimarlarından biri olarak da anılır.
Savaş sonrası ve ölümü
Osmanlı'nın yenilmesi üzerine 1-2 Kasım 1918 gecesi Enver ve Talat Paşalar ile bir Alman denizaltısıyla Odessa'ya, oradan Berlin'e gitti. İstanbul'daki sıkıyönetim mahkemesi 5 Temmuz 1919'da gıyabında idamına karar verdi. Afganistan'a giderek ordunun modernleştirilmesine yardım etti, sonra Tiflis'e geçti. 21 Temmuz 1922'de Tiflis'te Ermeni asıllı Stepan Dzağigyan ve Bedros Bogosyan tarafından öldürüldü; cenazesi Kâzım Karabekir tarafından Erzurum'a getirilerek Karskapı Şehitliği'ne defnedildi.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Cemal Paşa maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.