Cumhuriyet döneminin en önemli sanat figürlerinden biri olan çağdaş Türk bestecisi Necil Kazım Akses, 6 Mayıs 1908 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelerek ülkenin müzik serüvenini kökünden değiştirdi. Harbiye Nezareti Posta Müdürü Mehmet Kazım Bey ile edebiyat öğretmeni Emine Hanım'ın evladı olarak hayata gözlerini açan sanatçı, müzikal yeteneğini erken yaşlarda kanıtlamaya başladı. 'Türk Beşleri' adı verilen öncü grubun saygın temsilcilerinden biri haline gelen Akses, hem besteleri hem de kurumsallaşma adımlarıyla ulusal sanatımıza unutulmaz katkılar sundu. Yaşamı boyunca çok sesli müziğin yaygınlaşması için mücadele veren duayen isim, aldığı köklü eğitimler ve üstlendiği önemli idari rollerle Cumhuriyet müzik devriminin en güçlü mimarlarından biri olmayı başardı.
Eğitim Hayatı ve Avrupa Yılları
Genç Necil Kazım, ilk ve orta öğrenimini sürdürürken bir yandan da özel keman ve viyolonsel dersleri alarak müzik dünyasının kapılarını araladı. Bu amatör heyecan, Darülelhan bünyesinde ünlü müzisyen Cemal Reşit Rey'den aldığı armoni dersleriyle profesyonel bir boyuta taşındı. 1926 yılında İstanbul Erkek Lisesi'nden başarıyla mezun olan genç yetenek, ailesinin vizyoner kararı doğrultusunda bestecilik tahsili görmek üzere Avusturya'nın başkenti Viyana'ya gönderildi. Viyana Müzik Akademisi bünyesinde Prof. Kleinecke'den viyolonsel eğitimi alan Akses, dönemin dev isimlerinden Hofrat Dr. Joseph Marx ile armoni, kontpuan ve kompozisyon çalıştı. Viyana Üniversitesi bünyesinde partitur çalmayı öğrendi. Bu yoğun sürecin ardından, 1931 yılında Viyana Devlet Müzik ve Görsel Sanatlar Akademisi'nin kompozisyon bölümünü bitirdi. Eğitim tutkusu burada son bulmadı. Başarılı müzisyen, 1934 yılında ise Prag Devlet Konservatuarı'nın ileri kompozisyon ihtisas programından mezun olarak eğitim hayatını taçlandırdı.
Ankara Günleri ve Sanat Yönetimi
Avrupa'daki parlak eğitim döneminden sonra 1935 yılında yurduna dönen Akses, Ankara'da yeni bir dönemin başlamasına vesile oldu. Ülkemize davet edilen meşhur Alman besteci Paul Hindemith ile omuz omuza vererek modern bir konservatuarın kurulması amacıyla gerçekleştirilen tüm hazırlık çalışmalarında aktif görev aldı. Bestecinin kurucu rolü bununla da sınırlı kalmadı. 1936 yılının son aylarında Türkiye'ye gelen Macar müzik dehası Bela Bartok'un Güney Anadolu bölgesindeki derleme gezisinin bir kısmına gözlemci sıfatıyla eşlik etti. Sanat alanındaki yetkinliğini idari sahaya da aktaran Akses, 1949 senesinde Güzel Sanatlar Genel Müdürü olarak görevlendirildi. 1958 yılına gelindiğinde ise Devlet Operası Genel Müdürlüğü makamına getirilerek sanat kurumlarımızın gelişimine yön vermeyi sürdürdü.
Devlet Sanatçısı Unvanı ve Zengin Mirası
Uluslararası alanda büyük bir saygınlığa sahip olan Necil Kazım Akses, yabancı devletler tarafından pek çok önemli nişana layık görüldü. Besteci, 1957 yılında Federal Alman Cumhuriyeti'nin 'Birinci Sınıf Hizmet Nişanı' ile ödüllendirilirken, 1961'de İtalyan Cumhuriyeti'nin 'Hizmet Nişanı'na layık bulundu. İtalya ile olan kültürel bağları 1973 yılında aldığı 'Commendatore Rütbeleri Nişanı' ile daha da pekişen sanatçı, aynı sene Tunus Devleti tarafından 'Burgiba Sanat Kültür Nişanı' ile taltif edildi. Kendi vatanında ise 1971 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin en prestijli unvanlarından biri olan Devlet Sanatçısı unvanına değer görüldü.
Besteci, yetiştirdiği öğrencilerle de derin izler bıraktı. Eğittiği öğrenciler arasında yer alan Ferit Tüzün, Nevit Kodallı, Bülent Arel ve Erol Erdinç gibi isimler, modern Türk müziğinin sonraki nesil öncüleri haline geldi. Eşsiz bir kültürel miras bırakan değerli kompozitör, 16 Şubat 1999 tarihinde başkent Ankara'da 91 yaşında hayata gözlerini yumdu.
Necil Kazım Akses'in Başlıca Eserleri
Türk çok sesli müziğine eşsiz eserler kazandıran bestecinin geride bıraktığı zengin repertuvar şu başlıkları içerir:
- Flüt Piyano Sonatı
- Minyatürler
- Timur
- Senfonik Destan
- Viyola Konçertosu
- Ankara Kalesi
- Ballade
- On Türkü
- Cumhuriyetin 50. Yıl Marşı
- Sesleniş
- Sololar Geçidi
- Şiirlere Müzik
- Bir Divandan Gazel
- Barış İçin Savaş
- İstanbul'la Gönül Veren Ozanlar
- Mete
- Bayönder