Türk karikatür ve edebiyat dünyasının en verimli simalarından biri olan Ferit Öngören; 1932 yılında Diyarbakır'da dünyaya gelmiş, sürgünlerin, hukuk eğitiminin ve yazıya adanmış bir ömrün ardından 2010 senesinde İstanbul'da aramızdan ayrılmıştır. Sanatçı, çizgiyle kelimeleri ustalıkla birleştirerek toplumsal hafızada derin izler bırakmıştır. Gazeteci, ressam ve yazar kimliklerini tek bir potada eritmeyi başaran Öngören, özellikle kurucuları arasında yer aldığı Karikatürcüler Derneği ve hayata geçirdiği müzelerle Türkiye'deki mizah kültürünün kurumsallaşmasına öncülük etmiştir. Dönemin zorlu sosyo-politik iklimini hem hukukçu hem de çizer gözüyle yorumlayan bu aydın şahsiyet, geride eşsiz bir entelektülel miras bırakmıştır.
Sürgünden Hukuk Fakültesine Uzanan Yaşam Dönemi
Güneydoğu Anadolu'nun kadim topraklarında başlayan hayat serüveni, tarihi olayların rüzgarıyla bambaşka yönlere savruldu. 30 Haziran 1932'de, Diyarbakır'ın Bismil ilçesine bağlı Hacıkan köyünde, Cemile Hanım ile maden işçisi Bedrettin Öngören'in evladı olarak gözlerini dünyaya açtı. Sanatçı ruhlu bu aile, edebiyat ve tiyatro dünyasına da yön verecekti. Kendisi, Türk şiirinin güçlü seslerinden Veysel Öngören'in kardeşi, ünlü oyun yazarı Vasıf Öngören'in ise ağabeyiydi. Ne var ki çocukluk yđlları, memleketin çalkantılı dönemine denk geldi. Sason İsyanı'nın ardından yürürlüğe konan zorunlu göç politikaları sebebiyle, Öngören ailesi 1938 yılında yurtlarından edilerek Kütahya'nın Tavşanlı ilçesine gönderildi.
Ferit Öngören, babasının madencilik yaptığı bu şirin Ege ilçesinde ilk ve orta öğrenimini tamamladı. İçindeki okuma ve yazma tutkusu, çocuk yaşta kendini göstermeye başlamıştı. Lise eğitimini 1954 yılında Afyon'da başarıyla nihayete erdirdikten sonra, rotasını büyük şehre çevirdi. 1958 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. Bu diploma ona adliye koridorlarının kapısını açtı. İstanbul'da bir süre serbest avukat olarak görev yapsa da aklı ve gönlü daima sanattaydı. Bir süre sonra cüppesini bir kenara bırakarak fırçasına ve kalemine sarılmayı tercih etti.
Sanatla Harmanlanan Hukuk ve Karikatür Aşkı
Genç yaşta yayıncılık dünyasına adım atan Öngören, henüz 1950 yılında Tavşanlı'da Filiz dergisini çıkararak yerel basına hareketlilik kazandırmıştı. Sanatçının edebiyata olan tutkusu ilk olarak şiirle filizlense de zaman içinde öykü, deneme ve eleştiri gibi farklı alanlara yayıldı. Çeşitli dönemlerde Lastik-İş sendikasının yayın organını yönetti. Ayrıca 1972-1974 yılları arasında edebiyatseverlerin yakından takip ettiği Yeni a dergisinin yayımcılığını üstlendi. Yazıları ve çizgileri; Yelken, Köprü, Yeditepe, Ataç, Değişim ve Soyut gibi dönemin en prestijli kültür dergilerinde okuyucuyla buluştu.
Çizgideki ustalığı onu gazetelerin de aranan ismi haline getirdi. Gün gazetesinde halk hikayelerini resimledi, Dolmuş ve Yön dergilerinde toplumsal aksaklıkları hicvetti. Efsanevi mizah dergisi Gırgır'ın ilk dönemlerindeki mutfak kadrosunda yer alarak yayınına destek verdi. Entelektülel birikimini araştırmalara da yansıtan Öngören, Anadolu şiirinin tarihsel gelişimini inceleyen kıymetli çalışmalar kaleme aldı. Sanat hayatı boyunca sansür ve baskılarla da mücadele etmek zorunda kaldı. 1963 yılında Ağaoğlu Yayınları'ndan çıkan Steinbeck imzalı “Bitmeyen Kavga” romanına hazırladığı kapak resmi nedeniyle yargılandı. Türk Ceza Kanunu'nun meşhur 142. maddesinden açılan bu davadan, mahkeme salonlarında verdiği kararlı mücadele sayesinde alnının akıyla beraat etti.
Mizahın Örgütlü Gücü ve Geride Bıraktığı Büyük Mirası
Türk mizah tarihinin dönüm noktalarından biri olan 1970 yılında, Turhan Selçuk ve Semih Balcıoğlu ile omuz omuza vererek Karikatürcüler Derneği'nin temellerini attı. Derneğin 1974'teki başkanlık koltuğuna oturan sanatçı, bugün hala uluslararası arenada saygınlığını koruyan Nasreddin Hoca Karikatür Gösterisi'ni hayata geçirdi. İstanbul'un önemli kültür duraklarından biri olan Karikatür Müzesi'nin kurulması için olağanüstü çaba sarf etti ve bu projenin öncüsü oldu. Gazeteciliğe de aynı dönemde ısınan yazar; Meydan, Günaydın, Sabah, Cumhuriyet ve Bugün gibi köklü mecralarda çalıştı. Bu gazetelerde kaleme aldığı “Selam” başlıklı günlük köşesiyle geniş kitlelere ulaştı.
Özel yaşamında düzenli bir aile hayatını benimseyen Öngören, evli ve iki çocuk babasıydı. Yarım asrı aşan üretken ömrü, 7 Haziran 2010 tarihinde, 78 yaşındayken İstanbul'da son buldu. Gerek Edip Cansever'in “Petrol” kitabına, gerekse Orhan Kemal'in yapıtlarına hayat veren çizgileriyle, Türk kültür hayatında silinmez bir imza bıraktı. Ardında onlarca kitap, binlerce karikatür ve örgütlü bir sanat mücadelesi bırakan Öngören, ülkemizin yetiştirdiği en özgün değerlerden biri olarak anılmaya devam etmektedir.
Yayınlanmış Önemli Eserleri
Öngören, üretken yazarlık kariyeri boyunca edebiyat, masal ve mizah kuramı üzerine pek çok kitap kaleme almıştır. İşte öne çıkan bazı eserleri:
- Ferhat ile Şirin: Anadolu'dan Bir Halk Masalı (2003)
- Cumhuriyet'in 75. Yılında Türk Mizahı ve Hicvi (1998)
- Dünya Mizah ve Karikatürü (1998)
- Cumhuriyet Dönemi Türk Mizahı ve Hicvi (1983)
- 50 Yılın Mizahı ve Karikatürü (1973 - Semih Balcıoğlu ile ortak çalışma)
- Cumhuriyet Halk Partisi Ne Olacak (1960)