El Cezeri Kimdir?

Yaşamı

Cezerî, tam adıyla İsmâil bin er-Rezzâz el-Cezerî, 1136'da Cizre'nin Tor mahallesinde doğdu ve 1206'da öldü. İslam'ın Altın Çağı döneminde çalışmalar yapan Cizreli âlim, mucit ve mühendistir. Öğrenimini Camia Medresesi'nde tamamlayarak fizik ve mekanik alanlarında yoğunlaştı. Babası gibi, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da vasal olarak hüküm süren Artuklu Beyliği'nin Mardin kolunun ikametgâhı olan Artuklu Sarayı'nda başmühendislik yaptı; ardından Musul Zengi Hanedanı'na ve Eyyubi Sultanı Selahaddin Eyyubi'ye hizmet etti.

Etnik kökeni üzerine

Cezerî'nin etnik kökeni kaynaklarda farklı biçimlerde anılır. Cizreli araştırmacı yazar Abdullah Yaşın ondan Cizreli büyük Kürt mucit olarak söz eder ve Kürtçe dışında Arapça, Farsça, Türkçe ve Latince bildiğini belirtir. Toygar Akman, Zekai Şen ve Sırp mühendis Miomir Vukobratović ise ondan Türk mucit olarak bahseder. Francis Charles Moon ve kimi araştırmacılar Arap mucit olduğunu ileri sürer. Yabancı bilim tarihi kaynaklarında genellikle etnik kökene fazla vurgu yapılmaz; Cezerî çoğunlukla Arap mucit ya da İslam bilgini olarak anılır.

Eserleri ve icatları

Sibernetiğin ilk adımlarını attığı, ilk robotu yapıp çalıştırdığı kabul edilir ve Leonardo da Vinci'ye ilham verdiği düşünülür. Yaklaşık 50 mekanik cihazı ve bunların nasıl inşa edileceğine dair talimatları tanımlamıştır; en çok filli su saati icadıyla tanınır. Batı yazınında MÖ 300 yıllarında Yunan matematikçi Archytas'ın buharla çalışan bir güvercin yaptığı belirtilse de, robotik alanında bilinen en eski yazılı kayıt Cezerî'ye aittir. Bir çalışmaya göre o, bir zanaatkâr geleneğinin parçasıydı ve cihazların teknolojisinden çok işçiliğine ilgi duyan bir mühendisti; makinelerini genellikle teorik hesaplama yerine deneme yanılma yoluyla ortaya çıkardı.

Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar (El Câmiu'l-Beyn'el İlmî ve'l-Amelî fî Sınâ'ati'l-Hiyel) adlı eserinde 50'den fazla cihazın kullanım esaslarını çizimlerle gösterdi ve uygulamaya dönüşmeyen her teknik bilginin doğru ile yanlış arasında kalacağını söyledi. Eserin özgün kopyası günümüze ulaşmamıştır; bazı kopyaları Kuzey Amerika ve Avrupa'daki kütüphane ve müzelerde bulunur. En eski el yazması İstanbul'daki Topkapı Sarayı'nda bulunan Olağanüstü Mekanik Araçların Bilgisi Hakkında Kitap'tır. Diğer nüshalar Bodleian Kütüphanesi, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi ve Chester Beatty Kütüphanesi'ndedir. Kitab-ül Hiyel olarak da bilinen eser altı bölümden oluşur; birinci bölümde su saatlerinin ve kandilli su saatlerinin nasıl yapılacağı anlatılır.

Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki El Cezeri maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.