El Cezeri, 1136 yılında bugünkü Şırnak iline bağlı Cizre'nin Tor mahallesinde dünyaya geldi. Tam adı Ebû'l İz İsmail İbni Rezzaz El-Cezerî olan bu bilim insanı, Dicle ile Fırat arasında uzanan Cezire bölgesinden adını aldı. Fizik, mekanik ve otomatik sistemler alanındaki çalışmalarıyla çağını çok öteleyen El Cezeri, bugün sibernetik ve robotik biliminin ilk kurucusu olarak anılır. Leonardo da Vinci'ye ilham verdiği de düşünülen bu Türkmen bilgini, 1206'da Cizre'de 70 yaşında hayata gözlerini yumdu.
Eğitim ve Artuklular Sarayı'ndaki Yıllar
El Cezeri, öğrenimini Camia Medresesi'nde tamamladı; ardından ilgisini fizik ve mekanik üzerine yoğunlaştırdı. 1174 yılında Artuklu Beyliği sarayında göreve başladı. Mardin, Hasankeyf ve Harput bölgelerinde hüküm süren bu Oğuz Türkmen Beyliği'nin sarayı, dönemin önde gelen ilim merkezlerinden biriydi. El Cezeri, burada yaptığı ampirik çalışmalar ve prototip modellerle onlarca özgün aygıt geliştirdi. Teorik tartışmalar yerine pratik deneyleri ve kâğıt maketleri tercih eden bu yaklaşım, onu çağdaşlarından belirgin biçimde ayırıyordu.
Kitab-ül Hiyel ve Buluşları
El Cezeri'nin en büyük mirası, El Câmi-u'l Beyn'el İlmî ve El-Amelî'en Nâfi fî Sınâ'ati'l Hiyel adlı eseridir; Türkçeye Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar olarak çevrilebilecek bu kitap, elli'yi aşkın cihazın çizim ve açıklamalarını içerir. Kitabın bilinen 15 kopyasından 10'u Avrupa müzelerinde yer alırken, 4 tanesi Topkapı Sarayı'nda, 1 tanesi ise Süleymaniye Kütüphanesi'nde saklanmaktadır. Dublin Chester-Beatty, Oxford Bodleian, Leiden Üniversitesi ve Paris Bibliothèque Nationale de birer ya da ikişer nüshaya ev sahipliği yapar.
Kitap altı bölümden oluşur:
- Su saatleri (binkam ve finkan) ile çeşitli saat türlerinin yapımı
- Farklı kap ve kacakların üretim yöntemleri
- Hacamat ve abdest için kullanılan ibrik ve taslar
- Havuzlar, fıskiyeler ve müzik otomatları
- Kuyu veya nehirden suyu yukarı çıkaran aygıtlar
- Dökme pirinç kapı, açıölçer, çalar saat ve şifreli kilitler gibi çeşitli mekanizmalar
Sibernetik ve Otomatik Sistemlere Katkıları
El Cezeri'nin yaşadığı dönemde elektrik, manyetik ya da elektromanyetik güç bilinmiyordu. Tüm sistemlerini su gücü ve basınç ilkeleri üzerine kurdu; bu enerjiyi mekanik düzeneklerle birleştirerek hidromekanik otomatlar oluşturdu. Otomatik bir hizmetçi tasarımı, farklı haznelerdeki su düzeyine göre ne zaman içecek ya da meyve sunacağına kendiliğinden karar verebiliyordu. Şamandıra, palanga ve dişli çark kombinasyonlarıyla karşılıklı etkileme sistemleri kuran El Cezeri, kendi kendine denge ayarlayan mekanizmalar geliştirmesiyle otomasyon tarihine geçti.
Robotikle ilgili bilinen en eski yazılı kaydın sahibi olan El Cezeri, Diyarbakır Ulu Camii'nin ünlü Güneş Saati'ni de inşa etti. Hesap makinelerinden çok önce benzer bir mantıkla çalışan sayaç mekanizmaları da ona aittir. Batılı düşünürler sibernetiğin kökenini Descartes, Pascal, Leibnitz ya da Roger Bacon'a bağlasa da, otomatik aletleri tasarlayıp işleten ve sistemler arası denge kuran ilk isim El Cezeri'dir. Bu özelliğiyle o, modern elektronik beyin ve otomasyon kavramlarının gerçek mimarı sayılır.