Rusya'nın St. Petersburg kentinde 15 Ağustos 1896 tarihinde dünyaya gelen Lev Sergeyevich Termen, bilinen adıyla Leon Theremin, kimya laboratuvarında gaz yoğunluğu ölçmek için çalışırken kazara geliştirdiği temassız enstrümanıyla müzik tarihini kökten değiştirdi. Henüz lise yıllarında elektronik devrelere merak saran genç deha, 17 yaşında evinde kurduğu laboratuvarda yüksek frekanslı devreler, manyetizma ve optik üzerine deneyler yapmaya başladı. 1916'da askere çağrılan Theremin, altı aylık hızlı bir eğitimin ardından Askeri Mühendislik Okulu'nu bitirdi ve askeri radyo mühendisi diplomasıyla mezun oldu. Mezuniyetin ardından Moskova'daki Askeri Radyoloji Laboratuvarı'nda başkan yardımcılığı görevini üstlenerek bilimsel araştırmalarına hız verdi.
Temassız Müziğin Doğuşu: Aetherphone
Takvimler 1919 yılını gösterdiğinde mucit, tarihe geçecek enstrümanı Aetherphone adıyla hayata geçirdi. İki metal anten arasındaki elektriksel alanın ellerin hareketiyle kontrol edilmesine dayanan bu fütüristik aygıt, daha sonra tüm dünyada Theremin olarak anılacaktı. Mucit, 1922 yılında bu sıra dışı cihazı Sovyet lideri Vladimir Ilyich Lenin'e bizzat sundu. Lenin, fütüristik tasarımdan ve sesten çok etkilendi. Theremin, 1925 yılında buluşunun patent haklarını Goldberg and Sons firmasına satmak amacıyla Almanya'ya gitti.
Londra ve Paris'i kapsayan büyük Avrupa turnesinin ardından mucit, 30 Aralık 1927 tarihinde ilk eşi Katia ile birlikte Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti ve Plaza Oteli'nde düzenlediği ilk gösterimle dinleyicileri büyülemeyi başardı. Plaza Oteli'ndeki ilk gösterim büyük bir yankı uyandırdı. Bu tarihi dinletide yer alan keman virtüözü Clara Rockmore, enstrümanın büyülü sesine kapılarak en sadık icracı haline geldi. Theremin, 1928'de New York Filarmoni Orkestrası ile sahne alarak icadını klasik müzik dünyasına başarıyla tanıttı. Aynı yıl buluşunun Amerika'daki patentini de aldı. 1930'da New York'ta kurduğu laboratuvarda yeni elektronik çalgılar üzerinde deneysel çalışmalarına devam etti.
Sovyet Kamplarından Casusluk Teknolojisine
Amerika'daki parlak döneminin ardından Leon Theremin, 1938 yılında ani bir kararla Moskova'ya geri döndü. Döndükten kısa süre sonra hapsedilmekten kurtulamadı. Zorlu Kolyma altın madenlerine sürgüne gönderilen mucit, daha sonra Gulag kamp sisteminin gizli laboratuvarı olan Sharashka'da görevlendirildi. Burada ünlü havacılık mühendisi Andrei Tupolev ve roket bilimci Sergei Korolev gibi diğer seçkin Sovyet bilim insanlarıyla bir arada çalışarak istihbarat servisleri için son derece kritik dinleme teknolojileri geliştirdi. Mahkumiyet yıllarında, cam pencerelerdeki titreşimleri kızılötesi ışınlar vasıtasıyla algılayarak sesleri kaydeden bir dinleme cihazı geliştirdi.
Bu gizli dinleme aygıtı, istihbarat şefi Lavrentiy Beria liderliğindeki NKVD tarafından Batılı büyükelçilikleri dinlemek için kullanıldı. Sovyet casusluk teknolojisinde çığır açan bu icat, mucide 1947 yılında prestijli Josef Stalin ödülünü kazandırdı. Sharashka'dan çıktıktan sonra da KGB ile çalıştı. Mucit, 1966 yılına kadar bu teşkilat bünyesinde gizli araştırmalar yürütmeyi kararlılıkla sürdürdü.
Akustik Dünyasına Adanmış Bir Ömür
İstihbarat görevinden ayrıldıktan sonra yeniden müziğe yönelen mucit, on yıl boyunca Moskova Müzik Konservatuarı bünyesinde çalıştı. Bu süreçte thereminin farklı türevlerini tasarladı ve elektronik çello gibi yenilikçi enstrümanlar da icat etti. 1970'li yıllarda Moskova Devlet Üniversitesi Akustik Bölümü'nde fizik profesörü olarak dersler verdi ve lisansüstü öğrenciler yetiştirdi. Özel hayatında üç kez evlenen Theremin, ikinci eşi Lavinia Williams'tan 1938 yılında boşanarak yollarını ayırmıştı. Özel hayatında toplam üç kez evlenen Theremin, 1947 yılında hayatını birleştirdiği üçüncü eşi Maria Guschina ile onun 1970 yılındaki vefatına kadar son derece uyumlu ve mutlu bir birliktelik sürdürdü. Bu evlilikten Natalia ve Elena adında iki kızı oldu. Sıra dışı buluşlarıyla yüzyıla damga vuran efsanevi mucit, 3 Kasım 1993 tarihinde Moskova'da hayata gözlerini yumdu.
Dünyanın ilk elektronik enstrümanlarından biri kabul edilen theremin, mistik ses yapısıyla sinema sektöründe geniş yer bulmuştur. Alet, bilimkurgu ve korku filmlerinde sıkça kullanılmıştır. Fiziksel temas olmadan çalınan bu özel enstrümanın kontrolü iki metal anten vasıtasıyla gerçekleştirilir. Antenler, aleti çalan kişin ellerinin pozisyonlarını algılayarak elektriksel sinyaller ile sesin üretilmesini sağlar.
Fiziksel temas olmadan çalınan bu özel enstrümanın temel çalışma prensipleri şunlardır:
- Enstrümanın kontrolü iki metal anten vasıtasıyla sağlanır.
- Bir el ile titreşim dalgaları gönderilirken diğer el ile sesin şiddeti ayarlanır.
- Oluşan elektrik sinyalleri teremin üzerinde büyütülür ve hoparlörlere aktarılır.
Tarih boyunca bu büyüleyici enstrümanı bizzat deneyimleyen veya çalmayı deneyen ünlü isimler şunlardır:
- Bilim dünyasının öncülerinden Albert Einstein
- Efsanevi besteci Igor Stravinsky
- Ünlü aktörler Cary Grant ve Jerry Lewis
- Sovyet lideri Vladimir Ilyich Lenin