Koç burcunun tüm kararlılığını taşıyan Sovyet devlet adamı Nikita Kruşçev, 15 Nisan 1894'te Rusya'nın Kalinovka köyünde dünyaya gözlerini açtı. Genç yaşta başladığı işçilikten, Stalincilikten uzaklaşma (destalinizasyon) hamleleriyle tarihe yön veren liderliğe kadar uzanan Nikita Sergeyeviç Kruşçev, Moskova'da 11 Eylül 1971 tarihindeki vefatına kadar Soğuk Savaş yıllarının en etkili simalarından biri oldu. Siyasi kariyeri boyunca hem uzay yarışını başlatan hem de dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren radikal adımlarıyla küresel dengeleri derinden sarstı.
Madenlerden Politbüroya Uzanan Zorlu Yolculuk
Maden işçisi bir babanın oğlu olan Kruşçev, doğduğu topraklarda temel eğitimini tamamladıktan sonra ailesiyle sanayinin kalbi Yuzovka bölgesine taşındı. On beşine geldiğinde boru tesisatçısı olarak çalışmaya başlayan genç Nikita, zorlu yaşam koşulları içinde işçi sınıfının mücadelesiyle erkenden tanıştı. 1917 yılındaki Ekim Devrimi sürecinde cesurca Kızıl Muhafızlar safına katılarak aktif mücadeleye girişti. Ertesi yıl Komünist Parti'ye üye olan Kruşçev, 1919 yılının ocak ayında başlayan İç Savaş'ta Kızıl Ordu bünyesinde çeşitli görevler üstlendi.
Savaşın ardından eğitimine ağırlık vererek 1922'de Harkov Üniversitesi İşçi Fakültesi'ne girdi ve Ukrayna Komünist Partisi'ne katıldı. Metalurji öğrenimi görmek amacıyla 1929'da Moskova'daki Stalin Sanayi Akademisi'ne kabul edildi. Hiyerarşide hızla tırmanarak 1933'te Moskova Bölge Komitesi İkinci Sekreterliğine, 1935'te ise Moskova parti teşkilatı birinci sekreterliğine yükseldi.
1937'deki 17. Parti Kongresi'nde Yüksek Sovyet tam üyeliğine ve Prezidyum yedek üyeliğine seçildi. 1938'de Politbüro üyesi oldu ve Stalin tarafından Ukrayna Komünist Partisi Genel Sekreterliğine atandı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında Ukrayna sanayi tesislerini doğuya taşıma görevini üstlendi. Stalingrad savunmasında kilit roller üstlenerek 1943'te korgeneralliğe yükseldi ve Stalin'in temsilcisi olarak Sovyet kuvvetlerini komuta etti. 1944'te Ukrayna Meclis Başkanlığına getirildi.
İkinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından, 1946 yılında meydana gelen büyük kıtlık sırasında gıda maddelerinin dağıtımı konusunda Stalin'in istekleri doğrultusunda hareket etmediği gerekçesiyle bir dönem gözden düştü. Ancak çok geçmeden, 1949'da Moskova Bölge Komitesi'nin başına yeniden getirildi ve Merkez Komitesi sekreteri oldu. 1952 yılında Komünist Parti Kongresi'nde tekrar Politbüro'ya seçilerek konumunu iyice güçlendirdi.
Değişim Rüzgarları ve Soğuk Savaş Denklemi
5 Mart 1953'te Josef Stalin'in ölümü, Kruşçev için büyük yükselişin başlangıcı oldu. Partinin birinci sekreterliğine getirilen lider, 7 Eylül 1953 ile 14 Ekim 1964 arasında devlet başkanlığı yaptı. Reformlara karşı çıkan isimlerle sert mücadeleler yürüttü. Georgi Malenkov'u tasfiye ederek başbakanlığa Nikolay Bulganin'in gelmesini sağladı. Onunla birlikte Yugoslavya, Hindistan ve Afganistan gibi ülkelere pek çok resmi ziyaret gerçekleştirdi.
En çarpıcı adımı 1956 yılındaki 20. Parti Kongresi'nde attı. Stalin'i acımasızlık ve iktidar suiistimaliyle suçlayarak 'destalinizasyon' (Stalincilikten uzaklaşma) dönemini başlattı. Binlerce siyasi tutukluyu serbest bıraktı. Parti içi tasfiye girişimlerini Genelkurmay Başkanı Georgi Jukov'un desteğiyle savuşturdu. 1958 yılında başbakanlığı da üstlenerek iktidarını perçinledi.
Dış politikada Batı ile barış içinde yaşama (coexistence) ilkesini savundu. Ancak 1956 Macaristan müdahalesi ve Çin ile yaşanan ideolojik kopuş bu süreci zedeledi. Yine de 1959'da ABD'yi ziyaret ederek silahsızlanmayı gündeme getirdi. 1961'de Viyana'da ABD Başkanı John F. Kennedy ile ilk kez bir araya geldi. Küba'ya orta menzilli nükleer füzeler yerleştirme hamlesi, dünyayı nükleer savaşın eşiğine getiren Küba Bunalımı'na yol açtı. ABD ile uzlaşarak füzeleri sökmesi, Çin lideri Mao Zedong tarafından sertçe eleştirilmesine sebep oldu.
Kruşçev dönemi, uzay çalışmalarında en başarılı çağını yaşadı. 1957'de dünyanın ilk uydusu olan Sputnik fırlatıldı, 1959'da Ay'a ilk roket indirildi. 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu. Kültürel alanda ise daha mesafeli durarak 1958'de Boris Pasternak'ın Doktor Jivago romanıyla kazandığı Nobel Edebiyat Ödülü'nü almasını engelledi. 1963'te Batı ile imzalanan Stratejik Silahları Sınırlandırma Antlaşması (SALT) ise saygınlığını önemli ölçüde artırdı.
İktidarın Kaybı ve Sessiz Veda
Konvansiyonel silahların gücünü azaltarak nükleer füze teknolojilerini geliştirmeye yönelik radikal askeri stratejisi, Sovyet savunma makamları ile ordu mensupları arasında çok sert tartışmalara ve muhalefete yol açtı. Bununla birlikte, tarım politikalarındaki başarısızlıklar ve 1963-1964 yıllarında yaşanan ciddi verimsizlik, içerideki muhalefeti iyice alevlendirdi. Partinin etkili isimlerinden Mihail Suslov'un sunduğu azil önergesi, liderin sonunu hazırladı. Nihayetinde, 14 Ekim 1964 tarihinde gerçekleştirilen Merkez Komitesi toplantısında Nikita Kruşçev, hem ilerleyen yaşını hem de giderek kötüleşen sağlığını gerekçe göstererek partideki genel sekreterlik görevinden istifa ettiğini açıkladı.
Siyasi sahneden tamamen çekilen Kruşçev, kalan ömrünü Moskova'da gözlerden uzak sessizce geçirdi. 11 Eylül 1971'de Moskova'da 77 yaşında hayata gözlerini yuman liderin vefatı, Sovyet halkına ancak iki gün sonra duyuruldu. Resmi bir devlet töreni yapılmaksızın Novodeviçiy Manastırı Mezarlığı'na sessizce defnedildi.
Aile Yaşamı ve Unutulmaz Sözleri
Kruşçev hayatı boyunca üç kez evlilik yaptı. İlk eşi Yefrosinia Khrushcheva ile 1914-1919 yılları arasında evli kalarak hayatını paylaştı. İkinci evliliğini 1922'de Marusia Khrushcheva ile yaptı. Son evliliğini ise 1965 yılından itibaren vefatına kadar Nina Khrushcheva ile sürdürdü. Bu evliliklerden Sergei, Leonid, Rada, Yuliya ve Elena adlarında beş çocuğu dünyaya geldi.
Kruşçev sivri dili ve düşündürücü ifadeleriyle hafızalara kazındı. İşte onun en ünlü sözlerinden bazıları:
- 'Politikacılar dünyanın her yerinde aynıdır, nehir olmayan bir yere köprü yapacaklarına söz verirler.'
- 'Tarihçiler toplumun en güçlü ve en tehlikeli üyeleridir. Dikkatlice takip edilmeliler... Her şeyi bozabilirler.'
- 'Biz bu soğuk topraklara hükmettiğimiz süreç boyunca, ne Kırım'daki Müslümanları katlettik, ne kiliseleri bastık, ne de mecliste kendimizi saatlerce alkışlattık. Bizim yaptığımız tek şey, devletimize, dünyaya ve sosyalizme hizmet etmektir.'