Türkiye'de yedinci sanatın kuramsal temellerini atan Nijat Özön, 25 Aralık 1927 tarihinde İstanbul'un tarihi semtlerinden Beyoğlu'nda dünyaya geldi. Ünlü edebiyat tarihçisi Mustafa Nihat Özön'ün oğlu olan yazar, ömrünü Türk sinemasının tarihini yazmaya, dilbilim çalışmalarına ve çeviri faaliyetlerine adadı. Ankara'da 15 Aralık 2010 günü hayata gözlerini yuman Özön, ülkemizde sinema alanındaki ilk süreli yayını çıkaran ve ilk ansiklopediyi kaleme alan öncü bir aydındı. Hem Türk diline sunduğu katkılarla hem de sinema eleştirmenliğine kazandırdığu kuramsal derinlikle kültür dünyamızda silinmez izler bıraktı.
Eğitim Hayatı ve Mesleki İlk Adımlar
Edebiyatla iç içe bir ailede büyüyen Nijat Özön, ortaöğrenimini Ankara Atatürk Lisesi'nde tamamlayarak 1946 yılında mezun oldu. Yükseköğrenim için Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ni tercih eden genç araştırmacı, Türk Dili Edebiyatı ile Kütüphanecilik Enstitüsü bölümlerindeki eğitimini 1952 yılında başarıyla bitirdi. Kütüphanecilik eğitimi de alan araştırmacı, mezuniyetinin ardından İstanbul'da bir süre yayıncılık işleriyle ilgilendi. Meslek hayatının en uzun soluklu dönemini ise 1958 yılında adım attığı Anadolu Ajansı oluşturdu. Ajans bünyesinde sekreterlikten çevirmenliğe, bölüm şefliğinden redaktörlüğe kadar pek çok farklı görevi üstlenen Özön, burada uzun yıllar çalışarak 1981 yılında emekli oldu. Bu süreçte ayrıca Ankara'daki Fransız Büyükelçiliği için haftalık bültenler hazırladı.
Yazarlık Serüveni ve Sinema Kuramcılığı
Nijat Özön'ün yazı dünyasına girişi, 1950 yılının Aralık ayında Ankara'da yayımlanan 'Yağmur ve Toprak' dergisindeki 'Yeni İtalyan Sinema Okulu' başlıklı makalesiyle gerçekleşti. Genç yazar, o dönemde yeni kurulan yayın organlarında zengin bir kadro algısı yaratmak amacıyla yazılarında sıklıkla Adnan Ufuk müstear adını kullandı. Bu tercihi yeni çıkmış dergilerde yazar adlarının çok sayıda görünmesinin öneminden kaynaklanıyordu. Ülkedeki sinema literatürünün eksikliğini derinden hisseden Özön, 1956 yılında Türkiye'nin sinema alanındaki ilk kapsamlı başvuru kaynağı kabul edilen Sinema Sanatı kitabını çıkardı. Aynı dönemde Halit Refiğ ile ortaklaşa yayımladıkları ve sinemanın estetik boyutunu kuramsal olarak ele alan Sinema dergisini yayın hayatına kazandırdı. Özön, sinemada biçimsel yetkinliğe büyük önem veriyordu. Bu çalışmalarıyla Türkiye'nin ilk sinema tarihçisi ve kuramcısı ünvanını kazanan yazar, 1962 yılında yayımladığı anıtsal eseri Türk Sinema Tarihi ile 1896 yılından 1960'a uzanan tarihsel gelişimi tüm yönleriyle mercek altına aldı.
Polemikler, Cezaevi Yılları ve Entelektüel Miras
Eleştirilerinde sözünü sakınmayan dobra tarzıyla biliniyordu. Türk sinemasının geleceğine dair karamsar öngörülere sahip olan yazar, Halit Refiğ ile sert fikir ayrılıkları yaşadı ve Metin Erksan'ın ödüllü yapıtı Sevmek Zamanı filmini batı özentisi olduğu gerekçesiyle adeta yerden yere vurdu. Sinemaya dair inceleme ve eleştirileri Yeryüzü, Beraber, Pazar Postası, Ulus, Akis, Yön, Yeditepe, Türk Dili ve Devrim gibi dönemin etkili gazete ile dergilerinde geniş yer buldu. Sinema dünyasındaki etkisi o denli güçlüydü ki, Vedat Türkali'nin sinemaya yönelmesinde kilit bir rol oynadı. Gizli Komünist Partisi üyeliği suçlamasıyla yedi ay tutuklu kalan ve dört ay hüküm giyen Özön, cezaevinde birlikte vakit geçirdiği Türkali'nin sinemaya ilgi duymasını sağladı. Yazar bu dönemi mizahi bir dille anlatırdı. Kültür Bakanlığı bünyesindeki kurullarda görev yapan, üniversitelerde dersler veren ve ulusal film festivallerinden ödüller toplayan Özön, ardında devasa bir sözlük, ansiklopedi ve çeviri mirası bıraktı.
Başlıca Eserleri ve Çevirileri
Nijat Özön'ün Türk kültür hayatına kazandırdığu zengin külliyatın öne çıkan başlıkları şunlardır:
- Resimli Uygulamalı Dilbilgisi (1954)
- Ansiklopedik Sinema Sözlüğü (1958)
- Sinema Terimleri Sözlüğü (1963)
- Sinema El Kitabı (1964)
- 100 Soruda Sinema Sanatı (1972)
- Dil Kılavuzu (1985)
- Güzel Türkçemiz (1986)
- Büyük Dil Kılavuzu (1995)
- Karagözden Sinemaya Türk Sineması ve Sorunları (1995)
Sinema kuramının Türkçe literatüre girmesinde büyük payı olan çevirilerinden bazıları ise şunlardır:
- Sinemanın Temel İlkeleri (Vsevolod Pudovkin, 1966)
- Çağdaş Sinemanın Sorunları (Andre Bazin, 1966)
- Yurttaş Kane (Orson Welles, 1965)
- Film Duyumu (Sergei Eisenstein, 1984)
- Film Biçimi (Sergei Eisenstein, 1985)