Amasya'da 1898 yılında dünyaya gelen Ali Nijat Sirel, Cumhuriyet döneminin ilk anıt heykellerine imza atan öncü bir Türk heykeltıraştır. Sanatçı, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde Sanayi-i Nefise Mektebi bünyesinde yetişerek Türk heykel sanatının temellerini atan isimler arasında yer almıştır. Cumhuriyet'in kuruluşuyla birlikte yeni devletin kamusal alan heykellerini tasarlayan sanatçı, özellikle Bursa, İzmit ve Çanakkale illeri için hazırladığı Atatürk anıtlarıyla geniş kitlelerce tanınmaktadır. İstanbul'da 18 Haziran 1959 tarihinde geçirdiği kalp krizi sonucunda yaşamını yitiren Sirel, vefatına kadar Güzel Sanatlar Akademisi'nde müdürlük görevini sürdürmüştür.
Amasya'dan Münih'e Uzanan Sanat Yolculuğu
Amasyalı İbrahim Şazi Bey ile Yennevveva çiftinin evladı olan Ali Nijat Sirel'in aile ortamı sanatla iç içeydi. Ressam Harika (Sirel) Lifij, usta heykeltıraşın kız kardeşidir. Eğitim hayatına İstanbul Sultanisi'nde başlayan Sirel, bu okulu başarıyla tamamladı. Genç Nijat, 1915 senesinde heykel alanında uzmanlaşmak amacıyla devlet tarafından Almanya'ya gönderildi. Münih Güzel Sanatlar Akademisi bünyesinde heykel alanında akademik eğitim alan heykeltıraş, bu süreçte saygın akademisyen Profesör Hermann Kahhn'ın yönetimindeki atölyede çalışmalara katıldı. Almanya sonrasındaki süreçte kısa süre serbest çalıştı. Sirel, 1922 senesinde yurda geri döndü. Yurda dönen sanatçı, meslek hayatına İzmir Lisesi bünyesinde resim öğretmenliği yaparak başladı. Öğretmenlik kariyerini daha sonra İstanbul'a taşıyarak Vefa Lisesi ile Gaziosmanpaşa okullarında resim dersleri vermeyi sürdürdü.
Akademi Yılları ve İdari Çalışmaları
Ali Nijat Sirel, ortaöğretim kurumlarındaki öğretmenlik deneyiminin ardından 1927 yılında Güzel Sanatlar Akademisi kadrosuna atandı. Akademideki görevi sırasında okul müdürü Burhan Toprak ile yaşadığı fikir ayrılıkları nedeniyle 1932 senesinde kurumdan ayrılmak zorunda kaldı. Sanatçı, 1937 yılında akademideki görevine döndü. Akademide bulunduğu dönemde usta sanatçı Mahir Tomruk'un öğrencisi oldu. Yıllar boyunca sürdürdüğü akademik ve sanatsal birikimi neticesinde, 1952 yılında Akademi müdürlüğü makamına getirildi. Sirel, bu idari görevi 1959 yılında İstanbul'da geçirdiği kalp krizi nedeniyle vefat edene dek aralıksız sürdürdü.
Taşa, Alçıya ve Bronza Atılan İmzalar
Ali Nijat Sirel, sanat hayatı boyunca hem önemli tarihsel şahsiyetlerin büstlerini üretmiş hem de anıtsal heykellere imza atmıştır. Portre çalışmalarında son derece üretken olan heykeltıraş, dönemin önde gelen aydınlarını ve sanatçılarını büstlerle ölümsüzleştirmiştir. Sanatçı; yakın dostluk kurduğu heykeltıraş Nermin Farukî'nin, ressam Avni Lifij'in ve geçmiş yıllarda Sanayi-i Nefise Mektebi'nde müdürlük yapan Cemil Cem Bey'in büstlerini de başarıyla hayata geçirmiştir. Türkiye'de çıplak figürlü sanat eserleri üretmenin son derece zorlu ve sıkıntılı olduğu bir zaman diliminde, dostu Nermin Farukî ile birlikte cesur bir adım atmıştır. İkilinin birlikte imza attığı çıplak kadın heykeli, günümüzde müze envanterinde yer alır.
Sanatçının İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonunda sergilenen başlıca eserleri şunlardır:
- Bronzdan üretilen Şair Abdülhak Hamit başı
- Alçı malzemeden yapılan Mithat Paşa büstü
- Alçı döküm olan Kadın başı
- Alçıdan hazırlanan Şair Ahmet Haşim maskı
- Alçı çalışması Ressam Avni Lifij başı
Cumhuriyet Dönemi Anıt Heykelleri
Ali Nijat Sirel'in sanat tarihindeki en belirgin yönü, Cumhuriyet'in kurucu kadrolarını betimlediği anıtsal eserleridir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü bazı tasarımlarında askeri üniformasıyla, bazılarına ise sivil giysileriyle yansıtan heykeller şekillendirmiştir. Sanatçının en bilinen anıt çalışmaları arasında Bursa, İzmit ve Çanakkale'deki Atatürk anıtları yer alır.
Usta heykeltıraşın imza attığı önemli anıt projeleri şunlardır:
- Mahir Tomruk ile beraber hazırladığı Bursa Atlı Atatürk Anıtı
- 1944 yılında Hakkı Atamulu ile birlikte tamamladığı Malatya Atatürk Anıtı
- Yine Hakkı Atamulu ortaklığıyla hayat bulan Malatya İnönü Anıtı
- 1972-1973 yıllarına tarihlenen Çanakkale Atatürk Anıtı