Amasya topraklarında 1898 yılında dünyaya gelen heykel sanatçısı Nijat Sirel, Türk heykel sanatında yepyeni bir devrin kapılarını araladı. Genç cumhuriyetin anıt heykellerini yabancı heykeltıraşların tekelinden kurtarıp yerlileştiren ilk heykeltıraşlardan biri oldu. İbrahim Şazi Bey ve Yennevveva çiftinin oğlu olarak doğan sanatçı, yetenekli aile ortamında erken yaşta sanatla buluştu. Ablası ressam Harika Sirel de tıpkı kendisi gibi sanat dünyasının parlayan yıldızlarından biriydi. İlk eğitim adımlarının ardından İstanbul Sultanisi'nden (İstanbul Erkek Lisesi) 1915 yılında mezun oldu. Buradan aldığı ütsün eğitimle birlikte heykel sanatsal yolculuğuna başladı.
Almanya'daki Akademik Yılları ve Yurda Dönüş
Sultaniden mezuniyetinin hemen sonrasında, heykel eğitimi almak amacıyla Almanya'ya gönderilen Nijat Sirel, eğitim hayatının en önemli dönemini burada geçirdi. Münih Güzel Sanatlar Akademisi bünyesinde yürüttüğü çalşmalarla kendini kısa sürede kanıtladı. Akademideki Profesör Hermann Kahn atölyesinde yoğun biçimde eğitim görerek yeteneklerini geliştirdi. Bu süreçte ablasının eşi olan ünlü ressam Hüseyin Avni Lifij'den ilk resim eğitimini aldı. Avrupa'da geçirdiği üretken dönemin ardından, 1922 yılında Türkiye'ye geri dönmeye karar verdi.
Yurda dönüşünün ardından İzmir Lisesi'nde resim öğretmenliği yaparak ülkede eğitim vermeye başladı. Daha sonra İstanbul'da bulunan Vefa Lisesi ve Gaziosmanpaşa okullarında da resim öğretmenliği görevini yürüttü. Eğitim alanındaki bu başarılı çalşmaları, onun 1927 yılında Sanayi-i Nefise Mektebi'ne heykel öğretmeni olarak atanmasını sağladı. Bu önemli kurumda, ünlü Alman heykeltıraş Rudolf Belling ile birlikte görev yapma fırsatı yakaladı. Ancak, 1932 yılında okul müdürü Burhan Toprak ile yaşadığı görüş ayrılığı sebebiyle okuldan uzaklaştı. Şartların uygun hale gelmesiyle birlikte, 1937 yılında yuvası sayılan akademiye tekrar döndü. Akademide Mahir Tomruk'un öğrencisi olarak da eğitim alan sanatçı, 22 Kasım 1952 tarihinde bu saygın kurumun müdürülük koltuğuna oturdu.
Cumhuriyetin Anıtsal Heykelleri ve Unutulmaz Eserleri
Nijat Sirel, cumhuriyetin kuruluşuna kadar Sanayi-i Nefise Mektebi bünyesinde yetişen İhsan Özsoy, İsa Behzat ve Mahir Tomruk gibi ilk Türk heykel sanatçıları arasında yer alır. Bu öncü isimler, ülkemizde anıt heykelciliğini yabancı sanatçılardan devralan ilk yerli kadroyu oluşturdular. Sanatçı, 1931 yılında meslektaşı Mahir Tomruk ile beraber tasarladığı Bursa Atlı Atatürk Anıtı ile büyük bir başarı yakaladı. Bu değerli anıt, Cumhuriyet döneminin en güzel heykel örneklerinden biri olarak kabul gördü. Bunu takip eden yıllarda, 1933'te başlayan süreçte Çanakkale Atatürk Anıtı, Kocaeli Atatürk Anıtı ve Bolu Atatürk Anıtı gibi birçok önemli anıtsal eseri ülkeye kazandırdı.
Ayrıca Hakkı Atamulu ile ortaklaşa yürüttüğü çalşmalar neticesinde Malatya'daki Atatürk ve İsmet İnönü anıtlarına da imzasını attı. Bolu'daki Atatürk heykeli için ise Ratip Aşir Acudoğlu ile güç birliği yaptı. Bu heykel projelerinin dışında, büst çalşmalarıyla da ünlü şahsiyetlerin portrelerini ölümsüzleştirdi. İstanbul Resim ve Heykel Müzesi koleksiyonunda bulunan değerli büst ve masklar şöyledir:
- 1928 yapımı bronz Şair Abdülhak Hamit Tarhan büstü
- Alçıdan Mithat Paşa büstü
- Alçıdan Şair Ahmet Haşim maskı
- Alçıdan Ressam Hüseyin Avni Lifij başı
- Alçıdan kadın başı heykeli
- Cemil Cem Bey büstü
- Dostu heykeltıraş Nermin Faruki büstü
Özel Yaşamı ve Heykel Sanatında Çığır Açan Öncülükler
Sanat hayatında özel bir yere sahip olan heykeltıraş Nermin Faruki ile hayatını birleştiren Nijat Sirel, eşiyle sanatsal anlamda da güçlü bir ortaklık kurdu. Kendisinden 17 yaş küçük olan ve Türkiye'nin ilk kadın heykelcileri arasında yer alan Nermin Hanım, pek çok heykelin üretim aşamasında Sirel'e yardım etti. Nü (çıplak) model çalşmanın toplumsal açıdan büyük zorluklar taşıdığı dönemde, iki sanatçı büyük bir cesaret gösterdi. Ortaklaşa ürettikleri çıplak kadın heykeli, Türk heykel sanatının gelişiminde çığır açıcı bir dönüm noktası oldu. Figürün anatomik hatları ve saç tasarımı, bu heykelde Nermin Faruki'nin modellik yapmış olabileceği fikrini güçlendirmektedir. Bu eser İstanbul Resim ve Heykel Müzesi envanterinde korunmaktadır.
Yaşamının son döneminde de ülke sanatı adına tarihi adımlar atmaya devam eden usta sanatçı, 17 Haziran 1959 tarihinde Türkiye'de ilk kez yerli imkanlarla bronz heykel dökümünü başarıyla gerçekleştirdi. Bu büyük başarıyla ülkemizde ilk bronz heykel dökümünü yapan sanatçı unvanını almaya hak kazandı. Ancak bu gurur verici olayın hemen ertesi günü, 18 Haziran 1959 tarihinde İstanbul'da geçirdiği kalp krizi sonucu 61 yaşında yaşama veda etti. Geride bıraktığı sayısız eser ve öncü ruh, Türk sanat tarihindeki yerini sağlamlaştırdı.