Gençliği ve tahta çıkışı
Muhammed Rızâ Pehlevî, 26 Ekim 1919'da doğdu; Pehlevi Hanedanı'nın kurucusu Rıza Şah'ın en büyük oğludur. İsviçre'de öğrenim gördükten sonra 1935-1938 arasında İran'da Askerî Akademi'de eğitim aldı. II. Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği ve Britanya, Rıza Şah'ın Nazi Almanyası ile iş birliğini önlemek için İran'ı işgal etti; bu baskı sonucu babası tahttan çekildi ve 16 Eylül 1941'de oğlu tahta çıktı. 1941'den ülkeyi terk ettiği 1979'a kadar tahtta kalan son İran şahıdır. Şehinşah (Kralların Kralı) gibi imparatorluk unvanları taşıdı.
Petrol millileştirmesi ve 1953 darbesi
Savaş sonrasında petrol yataklarının yabancı şirketlere açılması politikası, Muhammed Musaddık önderliğinde güçlü bir milliyetçi hareketin doğmasına yol açtı. Mart 1951'de Anglo-Persian Oil Company'nin İran'daki varlıklarının millileştirilmesine ilişkin yasa geçti ve Nisan sonunda Şah, Musaddık'ı başbakanlığa atamak zorunda kaldı. Ağustos 1953'te Musaddık'ı görevden alma girişimi boşa çıkınca Şah İran'dan kaçtı; kısa süre sonra ABD'nin desteğiyle güç dengesi değişti. Geri dönerek iktidarı yeniden devraldı ve Musaddık tutuklandı (Ajax Operasyonu). Millileştirme politikasına son verdi, Batı ile iş birliğini artırdı, 1955'te İran'ın Bağdat Paktı'na katılmasına karar verdi. 1957'de gizli polis örgütü SAVAK'ı kurdurdu. 1943'te Almanya'ya savaş açmıştı.
Beyaz Devrim
1961'de meclisi dağıtarak yetkileri elinde topladı. 1963'te büyük toprak sahiplerinin ve Şii din adamlarının gücünü kırmak amacıyla Beyaz Devrim adlı ulusal kalkınma programını uygulamaya koydu. Program toprak reformunu, kadınlara oy hakkını, bazı endüstrilerin ulusallaştırılmasını, yol, demiryolu, baraj ve sulama projelerini, sağlık ve eğitim hizmetlerinin kırsala götürülmesini kapsıyordu. Pers İmparatorluğu'nun 2500. kuruluş yıl dönümü kutlamaları iktidarına damga vurdu.
Devrim ve ölümü
Zamanla modernleşme ve sekülerleşme siyaseti, İsrail ile ilişkileri, bazaar tüccarlarıyla çatışması, yolsuzluk iddiaları, Tudeh Partisi'nin yasaklanması ve SAVAK'ın baskısı yüzünden Şii ruhban sınıfının ve çalışan sınıfların desteğini kaybetti. Siyasi huzursuzluk devrime dönüştü ve Şah 16 Ocak 1979'da İran'ı terk etmek zorunda kaldı. Monarşi sona erdi, Ruhullah Humeyni önderliğinde cumhuriyet ilan edildi. Gıyabında idama mahkûm edildi. Siyasi sığınmacı olarak kabul edildiği Mısır'da 27 Temmuz 1980'de öldü.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Muhammed Rıza Şah Pehlevi maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.