Muhammed Rıza Şah Pehlevi, 26 Ekim 1919 tarihinde İran'ın başkenti Tahran'da dünyaya gözlerini açtı. Pehlevi Hanedanı'nın kurucusu Rıza Pehlevi'nin en büyük oğlu olan veliaht, babasının sürgün edilmesiyle 16 Eylül 1941'de tahta çıktı. Yaklaşık otuz sekiz yıl boyunca ülkeyi yöneten Şah, modernleşme adımları ve Batı yanlısı politikalarıyla ülkesinin çehresini tamamen değiştirdi. Laik eğitim reformları ve ulemanın gücünü kırma girişimleri, onun iktidar yıllarının en belirgin özelliklerindendi. Bu köklü dönüşüm hamleleri, muhafazakar kesimin büyük bir direnişiyle karşılaştı. 1979 yılındaki halk ayaklanmasıyla ülkeyi terk eden Pehlevi, 27 Temmuz 1980'de sürgünde bulunduğu Mısır'ın başkenti Kahire'de hayata veda etti.
Askeri Akademi ve Genç Hükümdarın İlk Sınavları
Genç Muhammed Rıza, temel eğitiminin ardından İsviçre'de öğrenim görerek dünya görüşünü şekillendirdi. 1935 senesinde vatanına geri dönen veliaht prens, askeri alanda kendisini geliştirmeye karar verdi. Bu doğrultuda, 1935 ile 1938 yılları arasında Tahran'daki Askeri Akademi bünyesinde eğitim aldı. Eğitimini tamamladıktan hemen sonra, 1938 yılında teğmen rütbesi takarak İran ordusundaki görevine resmen başladı. İkinci Dünya Savaşı esnasında stratejik konumu nedeniyle büyük güçlerin hedefi olan İran, 1941 yılında İngiltere ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edilince Rıza Pehlevi tahtı bırakmak zorunda kaldı ve böylece genç veliaht işgal gölgesinde ülkenin yeni şahı oldu. Henüz yirmi iki yaşındayken kendisini tahtta bulan yeni hükümdar, 1943 yılında müttefiklerin safında Almanya'ya savaş ilan etti. Bu hamle, İngilizlerin desteğini arkasına almasını sağlayarak sarsılan krallık otoritesini bir nebze olsun korumasına imkan tanıdı.
Musaddık Bunalımı ve Beyaz Devrim Hamlesi
Savaşın sona ermesinin ardından ülkedeki petrol yataklarının yabancı şirketlere açılması büyük bir toplumsal hoşnutsuzluğa yol açtı ve bu durum Muhammed Musaddık liderliğindeki milliyetçi hareketin güçlenmesini hızlandırdı. 1951 yılında başbakanlık makamına gelen Musaddık ile Şah arasındaki gerilim, kısa sürede bir iktidar savaşına dönüştü. Pehlevi, Şubat 1953'te başbakanı görevden alma girişiminde bulunduysa da halk desteğini arkasına alan Musaddık karşısında başarısız oldu. Güvenliğini tehlikede görerek hızla ülkeyi terk etti. Ancak Amerika Birleşik Devletleri destekli muhaliflerin yarattığı kaos ortamı, onun yeniden Tahran'a dönmesine zemin hazırladı. İktidarı tekrar ele geçiren Şah, hükümetin başına Ardeşir Zahidi'yi getirdi. Musaddık döneminin kamulaştırma hamlelerini derhal durdurarak Batı dünyasıyla siyasi ve ekonomik entegrasyonu hızlandırdı. Nitekim 1955'te Bağdat Paktı'na imza attı. Ertesi yıl ise muhalif sesleri kısmak amacıyla meşhur istihbarat servisi SAVAK'tı kurdurdu.
ABD desteğini yanına alan hükümdar, Beyaz Devrim adını verdiği geniş kapsamlı bir modernleşme seferberliği başlattı. Bu program; karayolu, demiryolu ve havayolu ağlarının genişletilmesini, devasa barajların inşasını, sulama projelerini ve sanayi atılımlarını barındırıyordu. Toprak reformunu da içeren bu hamle, kırsal bölgelere okul ve hastane hizmetlerinin götürülmesini sağladı. Ekonomik alandaki bu hızlı büyümeye karşın Şah rejimi, kendisine yöneltilen en ufak siyasi eleştiriye bile tahammül göstermeyerek muhalif sesleri acımasızca susturma yoluna gitti. Haziran 1963'te patlak veren büyük halk protestoları, askeri güç kullanılarak son derece kanlı bir biçimde bastırıldı. Bu olaylarda yaklaşık dört bin vatandaş hayatını kaybetti. Nisan 1965'te maruz kaldığı bir suikast girişiminden ise şans eseri yara almadan kurtulmayı başardı. 1960 ve 1970'li yıllarda daha dengeli bir dış politika gütmeye çalışan Pehlevi, Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa bloğuyla da ticari ilişkiler geliştirdi.
Zirveden Sürgüne Pehlevi Hanedanı'nın Sonu
Zamanla gücünün zirvesine çıkan hükümdar, 1967 senesinde Şehinşah unvanını elde etti. Pers İmparatorluğu'nun kuruluşunun 2500. yıl dönümünü kutlamak üzere 1971 yılında görkemli bir tören düzenleyen Pehlevi, bu etkinlikte eşi Farah Diba'ya şaşaalı bir imparatoriçe tacı giydirdi. 1975 yılına gelindiğinde çok partili yaşamı askıya alarak ülkenin tek yasal partisi olan Ulusal Diriliş Partisi'ni kurdu. Toplumsal tabanını genişletmek amacıyla Sünni vatandaşlara dini haklar tanıyarak Hanefi medreselerinin açılmasına yeşil ışık yaktı. Bu durum, ülkedeki radikal Şii grupların tepkisini çekerek büyük bir muhalefet dalgası başlattı. Paris'te sürgünde yaşayan Şii lider Ayetullah Humeyni'nin çağrılarıyla sarsılan İran sokakları, 1978 yılında geniş çaplı ayaklanmalara sahne oldu. Bu süreçte ardı ardına dört hükümet devrildi ve sokaklarda büyük can kayıpları yaşandı. Şah rejimi çökerken yerine Şii esasına dayalı yeni bir cumhuriyet kuruldu; eski düzenin binlerce bürokratı ve askeri idam edildi.
Gelişen olayların ardından Muhammed Rıza Şah, 16 Ocak 1979 günü ailesiyle birlikte ülkesini terk etmek zorunda kaldı. Mısır, Fas, Bahamalar ve Meksika gibi ülkelerde geçici süreyle konakladı. Lenf kanserine yakalanan devrik lider, tedavi görmek amacıyla 22 Ekim 1979'da Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti. Bu seyahat, Tahran'daki radikal öğrencileri harekete geçirdi. 4 Kasım 1979 tarihinde ABD Büyükelçiliği'ni basan silahlı gruplar, elliden fazla elçilik çalışanını rehin alarak Şah'ın iadesini talep etti. Kriz derinleşince Amerika'dan ayrılan Pehlevi, Panama ve Mısır'a sığındı. Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat'ın sıcak davetiyle yerleştiği Kahire'de, 27 Temmuz 1980 tarihinde altmış bir yaşında hayata gözlerini yumdu.
Özel Yaşamı ve Aile Bağları
Muhammed Rıza Şah Pehlevi, hayatı boyunca üç evlilik gerçekleştirmiştir:
- Prenses Fevziye: 1939 yılında Mısır Kralı I. Fuad'ın kızı Fevziye ile evlendi. Bu birliktelikten Şahnaz adında bir kızı dünyaya geldi. Hükümdara bir erkek varis veremediği gerekçesiyle evlilik 1948 yılında boşanmayla sonuçlandı.
- Prenses Süreyya: İkinci evliliğini 12 Şubat 1951'de Süreyya İsfendiyari Bahtiyari ile yaptı. Ancak bu evlilik de çocuk sahibi olamadıkları gerekçesiyle 1958 yılında sona erdi.
- Farah Diba: 21 Aralık 1959'da üçüncü evliliğini Farah Diba ile yaptı. Bu evlilikten ikisi erkek olmak üzere dört çocuğu oldu: Farahnaz, Rıza, Ali Rıza ve Leyla. Ailenin trajik öyküsünde Ali Rıza 2011'de ABD'de, Leyla ise 2001'de Londra'da hayatını kaybetti.