Ailesi ve eğitimi
Muhammed Hidâyet Musaddık, 16 Haziran 1882'de Tahran'da seçkin bir aristokrat ailede doğdu. Babası Mirza Hidayetullah Âştiyânî, Kaçar Hanedanı döneminde Horasan bölgesinin maliye bakanlığını yapmış bir devlet görevlisiydi; annesi Prenses Mülktâc Hanım ise Kaçar şahı Feth Ali Şah'ın torunuydu. Babasını 1892'de kaybeden Musaddık'a Nasreddin Şah tarafından "Musaddıkü's-Saltane" unvanı verildi. İsviçre'deki Lozan Üniversitesi'nde hukuk doktorasını tamamladı ve 1914'te İran'a dönünce Fars iline vali olarak atandı.
Siyasi yükselişi
Rıza Han'ın 1921'de düzenlediği darbeyle güçlenmesinin ardından Musaddık önce maliye bakanlığı, sonra kısa süreyle dışişleri bakanlığı yaptı. 1923'te Ulusal Danışma Meclisi'ne seçildi. Rıza Han'ın 1925'te kendisini şah ilan etmesine karşı çıkınca bütün görevlerinden uzaklaştırıldı. Rıza Şah'ın 1941'de oğlu Muhammed Rıza Pehlevi lehine tahttan çekilmesi üzerine siyasete döndü ve 1944'te yeniden meclise girdi. Sovyetler Birliği'ne İran'ın kuzeyinde petrol arama ve çıkarma hakkı verilmesine karşı yürüttüğü muhalefette başarılı oldu. Ardından İngilizlere ait Anglo-Iranian Oil Company'nin İran'daki tesislerinin millileştirilmesini savundu ve milliyetçi çevrelerde büyük saygınlık kazandı.
Başbakanlık dönemi
Farklı siyasi fraksiyonları bir araya getirerek Millî Cephe koalisyonunu kurdu. Hazırladığı petrol millileştirme yasa tasarısı 1951'de meclisten geçti ve şah, Musaddık'ı başbakanlığa getirmek zorunda kaldı. 1951-1953 arasında 30. İran başbakanı olarak görev yaptı. Yönetimi sosyal güvenlik, toprak reformu, köylü haklarının korunması ve toprak kiralamasına vergi getirilmesi gibi seküler ve demokratik reformlar uyguladı. Millileştirme İngiliz hükûmetiyle Abadan Krizi olarak bilinen çatışmaya yol açtı. İngilizler İran petrol pazarından çekildi, yeni pazarlar bulunmasındaki güçlükler ekonomik sorunları derinleştirdi ve Musaddık'ın muhalifleri olan elitlerin ve Batılı güçlerin tepkisi arttı. Time dergisi onu 1951'de Yılın Kişisi seçti.
1953 darbesi ve son yılları
Şahla girdiği iktidar mücadelesinde Ağustos 1953'te başbakanı görevden almaya kalkıştı; ancak Musaddık yanlılarının kitlesel gösterileri üzerine şah İran'dan ayrılmak zorunda kaldı. Birkaç gün sonra muhalifler, Kermit Roosevelt Jr. liderliğinde İngiliz (MI6) ve Amerikan (CIA) istihbarat teşkilatlarının desteklediği 1953 İran darbesini gerçekleştirdi ve Musaddık'ı devirdi. Şah ülkeye döndü; Millî Cephe 1954 seçimlerinden itibaren bastırıldı. Musaddık vatana ihanetten yargılandı, üç yıl hapse mahkûm edildi ve hayatının kalanını ev hapsinde geçirdi. 5 Mart 1967'de evinde göz hapsindeyken öldü. ABD'nin darbedeki rolü 2000'de Madeleine Albright tarafından kabul edildi, Barack Obama 2009'da bunu doğruladı ve CIA 2013'te sorumluluğunu resmen üstlendi.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Muhammed Musaddık maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.