.jpg?width=640)
Ruhullah Mustafavî Humeyni, 24 Eylül 1902’de İran’ın küçük bir taşra kenti olan Humeyn’de dünyaya geldi. Varlıklı bir aileye mensup olmasına karşın çocukluğu ağır kayıplarla geçti: Babası Seyyid Mustafa daha beş aylıkken öldürüldü, onu büyüten annesi Hacer Hanım ise Humeyni on beş yaşındayken vefat etti. Kimsesiz kalan genç Humeyni, aynı yıllarda halasini da yitirdi. Bu yürek yakan koşullar onu kırmadı; tam aksine dini ilimlere yönelişini hızlandırdı. On dört yıl sonra, 20. yüzyılın en sarsıcı devrimlerinden birinin öncü adı haline gelecekti.
Dinî Eğitim ve İlk Yıllar
Humeyni, 1919’da İslam bilimleri tahsili için Arak şehrine gitti ve orada tanınmış Şii âlim Şeyh Abdülkerim Hairi’nin öğrencisi oldu. 1922’de hocasının ardından Kum kentine taşındı; bu şehir Humeyni için hem ilim yurdu hem de siyasi çıkış noktası olacaktı. 1929’da, o zaman heniz 27 yaşında olan Humeyni, 15 yaşındaki Betül Sakafi ile evlendi. Birlikte Mustafa, Zehra Musavi, Sadiqeh, Farideh Musavi ve Ahmet Humeyni adında beş çocuk yetishtirdiler. 1930’da doğduğu kentin anısına Humeyni soyadini benimsedi. Felsefe, mantık, kelâm, fıkıh ve irfan alanında onlarca eser kaleme aldı. 1950’lerde ayetullah, 1960’ların başında ise büyük ayetullah unvanını kazanarak Şii ulema hiyerarşisinin en tepesine ulaştı.
Muhalefet, Tutukluluk ve Sürünler
Muhammed Rıza Şah Pehlevi’nin 1962–63 toprak reformu kapsamında bazı dini vakıf mülklerine el konulması, Humeyni’nin Şah rejimiyle açıktan hesaplaşmasının fitilini ateşledi. 5 Haziran 1963’teki kanlı olayların ardından rejim aleyhine yaptığı bir konuşma yüzünden tutuklanarak Tahran’daki İşretâbad askeri cezaevine götürüldü. Serbest kaldıktan bir yıl sonra kapitulasyon tasarısına karşı attığı ateşli konuşma nedeniyle yeniden gözaltına alındı; bu kez onu bekleyen yer cezaevi değil sürüncü bir ülkeydi. 4 Kasım 1964’te Türkiye
Türkiye’deki ilk durağı Ankara oldu; Bulvar Palas Oteli’nin 514 numaralı odasında beş gün geçirdi. Ardından Farsça bilen askeri istihbarat uzmanı Albay Ali Çetiner’in Bursa’daki evine yerleştirildi. Bu süreçte evi hiç terk etmek istemediğinden canı sıkılmaya başladı; sokak iznine başvurdu, ancak cübbe ve sarıkla dışarı çıkılamayacaği bildirilince vazgeçti. Uzun süren )ısrar sunucunda beş aylık aracın ardından gömlek ve pantolonu kabul etti. Bu sessiz Türkiye döneminde ilk ve son kez denize girdi — Kumla kıyısında bir havluyla sulara girdi ve çok mutlu olduğunu dile getirdi. Sürün yılında aldığı dini fırsatı da değerlendirerek önemli eserlerinden “Tahriru’l-Vesile”’yi yazmaya başladı. Türkiye’de bir yıl kaldıktan sonra Şah’ın baskısıyla Irak’a, Şiilerce kutsal kabul edilen Necef kentine gönderildi.
Necef’te yıllarca Şah’ın devrilmesini ve bir İslam cumhuriyetinin kurulmasını talep eden konuşmaları sürdürdü. Teyp bantlarıyla yayılan bu mesajlar İran’da giderek genişleyen bir kitleye ulaştı. 6 Ekim 1978’de Saddam Hüseyin onu Fransa’ya göndermek zorunda kaldı; Paris’in banliyösü Neauphle-le-Chateau’ya yerleşen Humeyni, dünya basınının yoğun ilgisi eşliğinde propagandayı en güçlü dönemine taşıdı.
Devrim, İktidar ve Miras
1978 sonlarında İran’ı kaplayan kitlesel gösteriler ve grevler karşısında Muhammed Rıza Şah Pehlevi, 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk etti. Humeyni 1 Şubat 1979’da İran’a döndüğünde milyonlarca insanın sevincine ortak oldu. Dört gün içinde bir geçici hükümet atadı; Aralık 1979 anayasa referandumuyla İran İslam Cumhuriyeti resmen kuruldu ve Humeyni ömür boyu siyasi ve dini lider sıfatını kazandı. Devrimden sonra yönetimde belirleyici rol oynayan ulema sınıfı olurken Humeyni gruplar arası dengeyi sağlamak ve kritik karar noktasında son sözü söylemek işlevini üstlendi. Batı müziği ve alkol yasaklandı, kadınlar için baş örtüsü zorunlu kılındı, Şeriat çerçevesinde ceza hukuku uygulamaya kondu.
Yeni cumhuriyet, hem ABD hem de Sovyetler Birliği’ne mesafeli bir politika izledi. 4 Kasım 1979’da Humeyni’nin onayıyla bir grup genç Tahran’daki ABD Büyük Elçiliği’ni basarak 66 Amerikalıyı rehin aldı; bu kriz 29 Ocak 1981’e dek sürdü. 22 Eylül 1980’de Saddam Hüseyin20 Ağustos 1988’e dek sekiz yıl boyunca sürdü. Humeyni’nin son siyasi hamlesinden biri 14 Şubat 1989’da İngiltere’de yayımlanan “Şeytan Ayetleri” romanının yazarı Salman Rüşdi hakkında verdiği ölüm fetvası oldu; Rüşdi’nin başına üç milyon dolar ödül koydu.
Humeyni, 3 Haziran 1989’da Tahran’da 87 yaşında hayata gözlerini yumdu. Cenaze törenine 10 ila 13 milyon arasında insanın katıldığı tahmin edilmektedir. Geride 45 eserden oluşan kapsamlı bir yazın küllıyatı bıraktı; bunların en bilinenleri arasında “Kesflu’l-Esrar”, “Velayet-i Fakîh” ve iki ciltlik “Tahriru’l-Vesile” yer almaktadır.