Mukteda es-Sadr Kimdir?

Irak'ın en çalkantılı dönemlerinde aldığı kararlarla ülke siyasetine yön veren Mukteda es-Sadr, 4 Ağustos 1974 tarihinde Necef'te dünyaya geldi. Herhangi bir resmi devlet unvanı taşımamasına rağmen Irak'ın en nüfuzlu dini ve politik şahsiyetlerinden biri haline gelen Sadr, aynı zamanda Aslan burcudur. Tarihler 2003 yılını gösterdiğinde başlayan ABD işgaline karşı başlattığı Şii direnişiyle ve sonrasında adını duyuran milis gücü Mehdi Ordusu'yla sivrilen es-Sadr, 5 Aralık 2003 ile 29 Ağustos 2022 tarihleri arasında Sadr Hareketi lideri olarak Irak'ın kaderini tayin etmiştir.

Köklü Bir Şii Ailenin Mirası

Lübnan kökenli Şii ulemasının yer aldığı saygın bir soya dayanan Mukteda es-Sadr, ailesinin dördüncü çocuğudur. Babası ünlü din alimi Muhammed Sadık es-Sadr'dır. Ailenin üzerindeki baskılar, trajik kayıplarla sonuçlanmıştır. Genç Sadr'ın babası ile Mustafa ve Muammile adındaki iki abisi, 19 Şubat 1999'da düzenlenen suikast sonucu hayatını kaybetmiştir. Saldırının arkasında Saddam Hüseyin rejiminin olduğu iddia edilmiştir. Sadr'ın kayınpederi Ayetullah Muhammed Bekir es-Sadr da 1980 yılında aynı rejim tarafından idam edilmiştir. Kuzeni Musa Sadr ise İran ve Lübnan merkezli Amel hareketinin kurucusu olarak tarihteki yerini almıştır.

Mukteda es-Sadr'ın yaşamını ve siyasi yönelimini anlarken, ailesinin yüklendiği tarihi roller de büyük önem taşımaktadır. Ailede öne çıkan isimler şunlardır:

• Muhammed Sadık es-Sadr: Mukteda'ın babası olan nüfuzlu Şii din alimidir ve 1999 yılında düzenlenen suikastla yaşamını yitirmiştir.
• Ayetullah Muhammed Bekir es-Sadr: Liderin hem kayınpederi hem de dönemin büyük Şii alimlerinden biri olup 1980'de Saddam rejimi tarafından idam edilmiştir.
• Musa Sadr: es-Sadr'ın kuzeni olup İran ve Lübnan coğrafyasında etkin olan Amel hareketinin kurucu lideridir.

Yaşanan trajediden önce ilahiyat eğitimi alan Mukteda es-Sadr, babasının vefatı üzerine öğrenimini yarıda bırakmak zorunda kalmıştır. Bu kesinti nedeniyle dini eğitimini tamamlayamadığı için fıkıh alanında müçtehitlik mertebesine ulaşamamıştır. Lider, ilk evliliğini 1994 yılında gerçekleştirmiştir. Babasının arzusuyla yapılan bu evlilik, tıpkı abilerininki gibi kayınpederinin kızıyladır. Ancak sonrasında bu evlilik boşanmayla sonuçlanmıştır. Sadr'ın daha sonra başka evlilikler yaptığı da bilinmektedir.

ABD İşgaline Karşı Direniş ve Mehdi Ordusu

Amerika Birleşik Devletleri'nin Irak'a müdahale etmesinden hemen sonra sesini yükselten Mukteda es-Sadr, ülkeyi yöneten Geçici Koalisyon Yönetimi'ne şiddetle karşı çıkmıştır. Amerikan yönetimince atanan Irak Yönetim Konseyi'ne meydan okuyan lider, kendisinin ve taraftarlarının çok daha büyük bir meşruiyete sahip olduğunu savunmuştur. ABD'nin Irak'taki askeri varlığına her zaman şiddetle karşı duran Mukteda es-Sadr, işgal yönetimiyle mücadele etmek amacıyla 2003 senesinde Şii direnişinin sembolü haline gelen Mehdi Ordusu adındaki silahlı gücü kurmuştur. Sonraki dönemlerde adı Barış Birlikleri olarak değiştirilen bu yapının temel amacının ülkedeki istikrarsızlığı sonlandırmak olduğu belirtilmiştir.

Bu süreçte Bağdat'ın adeta kurtarılmış bölgesi sayılan Sadr Kent'in gayriresmî yöneticiliğini de üstlenen es-Sadr, bölgedeki etkinliğini artırmıştır. 2003 yılının Nisan ayında açılan Sadr Bürosu, yerel halka gıda, sağlık ve temiz su gibi en temel insani yardımları sunarak büyük bir kitle desteği sağlamıştır. Bölgede mahalle kurultayları ve belediye meclisi oluşturulurken, Sadr güçleri Amerikan destekli yeni yönetimi feshetmek için yerel meclis binasını haftalarca işgal etmiştir. Her ne kadar ABD ordusu bu işgale son verse de Sadr Bürosu ve milislerin bölgedeki faaliyetlerinin önüne geçilememiştir.

Siyaset Arenasında Yükseliş ve Boykotlar

Mukteda es-Sadr, askeri gücünün yanı sıra siyaset sahnesinde de çok önemli hamleler yapmıştır. Taraftarları, 2005 yılının Aralık ayında gerçekleştirilen seçimlerde Birleşik Irak İttifakı'nın yanında yer alarak meclisteki yerini sağlamlaştırmıştır. Kasım 2006'da Ürdün'de Dönemin Başbakanı Nuri el-Maliki ile ABD Başkanı George Bush liderliğinde düzenlenen üst düzey zirveyi protesto eden es-Sadr, Irak hükümetini boykot ettiğini ilan ederek ülkedeki siyasi tansiyonu zirveye tırmandırmıştır. Ertesi yıl Necef'te devasa bir miting düzenleyerek yabancı güçlerin ülkeyi terk etmesi için net bir takvim hazırlanmasını talep etmiştir.

Siyaset dünyasındaki ağırlığını her geçen gün artıran lider, 2010 parlamento seçimleri öncesinde 6 Mart 2010 tarihinde bir basın toplantısı gerçekleştirmiştir. Tüm Irak halkını seçim sandıklarına gitmeye çağıran es-Sadr, Amerikan ordusunu ülke dışına çıkarma hedefi taşıyan adayları desteklemelerini istemiştir. Dış müdahalelerin hiçbir koşulda kabul edilemez olduğunu vurgulayan Sadr, yıllarca ülke üzerindeki yabancı asker varlığına karşı tavizsiz bir duruş sergilemiştir.

Zirveden Çekilmeye: Seçim Zaferi ve Siyasi Kriz

Liderliğini yürüttüğü Sadr Hareketi, 10 Ekim 2021 tarihinde gerçekleştirilen kritik genel seçimlerde büyük bir sükse yaparak 329 sandalyeli Irak parlamentosunda 73 vekillik kazanmış ve meclisin en güçlü grubu haline gelmiştir. Ancak hükümeti kurmak için gereken çoğunluğa ulaşamayan lider, kendi grubunun ve ayrıca iki bağımsız vekilin istifasını istemiştir. Siyasi krizin tırmandığı 13 Haziran 2022'de Sadr ittifakına bağlı 74 milletvekili resmi olarak görevlerinden istifa etmiştir.

Bu gelişmenin ardından es-Sadr, 29 Ağustos 2022'de sosyal medya hesabından çarpıcı bir açıklama yayınlamıştır. Siyasetten tamamen çekildiğini duyururken, babasının mezarı ve müze hariç tüm kurumları kapattığını bildirmiştir. Bu şok açıklamanın hemen sonrasında başkent Bağdat'ta kanlı protestolar ve şiddet olayları baş göstermiştir. Liderlerinin siyaset sahnesinden çekilmesiyle sarsılan binlerce Sadr destekçisi, Bağdat'taki korunaklı Yeşil Bölge'de bulunan Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nı basarken, güvenlik birimlerinin gaz bombaları ve havaya açtığı uyarı ateşleriyle bölgeden tahliye edilmiştir.