Eugene Paul Wigner, doğum adıyla Wigner Jenő Pál, 17 Kasım 1902'de doğmuş, 1 Ocak 1995'te ölmüş Macar-Amerikalı teorik fizikçi ve matematikçidir.
Nobel Ödülü ve bilimsel katkıları
1963'te atom çekirdeği teorisine ve temel parçacıklara katkıları, özellikle temel simetri ilkelerinin keşfi ve uygulamaları nedeniyle Nobel Fizik Ödülü'nü kazandı. Ödülün yarısı Wigner'a verilirken diğer yarısı Maria Goeppert-Mayer ile J. Hans D. Jensen arasında paylaşıldı. Kuantum mekaniğinde simetri kuramının temelini atmış olması ve atom çekirdeğinin yapısı üzerine araştırmaları fizikte ona önemli bir yer kazandırdı. Nükleer reaktörlerde Xe-135 zehirlenmesini ilk belirleyen kişi de Wigner'dır.
Eğitimi ve akademik yaşamı
Berlin Teknik Üniversitesi mezunu olan Wigner, Berlin'deki Kaiser Wilhelm Enstitüsü'nde Karl Weissenberg ve Richard Becker ile çalıştı; Göttingen Üniversitesi'nde ise David Hilbert'in asistanlığını yaptı. Hermann Weyl ile birlikte grup teorisini fiziğe, özellikle simetri teorisine tanıtmakta öncü oldu. Saf matematikte de çığır açan çalışmalar yaptı ve bir dizi teorem yazdı; Wigner teoremi, kuantum mekaniğinin matematiksel formülasyonunda köşe taşı sayılır. 1930'da Princeton Üniversitesi onu John von Neumann ile birlikte işe aldı. 1937'de Amerika Birleşik Devletleri vatandaşlığı aldı.
Manhattan Projesi
Wigner, Leo Szilard ve Albert Einstein ile birlikte, Einstein-Szilárd mektubuyla sonuçlanan toplantıya katıldı. Bu mektup, Başkan Franklin D. Roosevelt'in nükleer silahların uygulanabilirliğini araştırmak üzere Uranyum Danışma Komitesi'nin kurulmasına izin vermesine yol açtı. Wigner, Almanya'nın atom bombasını önce geliştirmesinden korkuyordu. Manhattan Projesi sırasında, uranyumu silah kalitesinde plütonyuma dönüştürecek nükleer reaktörleri tasarlayan bir ekibe liderlik etti. O dönemde reaktörler yalnızca kâğıt üzerindeydi ve henüz hiçbiri kritik hâle gelmemişti. DuPont'a reaktörlerin yalnızca inşası değil ayrıntılı tasarımı için de sorumluluk verilmesi onu hayal kırıklığına uğrattı. 1946'nın başında Clinton Laboratuvarı'nda (bugünkü Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı) araştırma ve geliştirme müdürü oldu; ancak Atom Enerjisi Komisyonu'nun bürokratik müdahalesinden memnun kalmayarak Princeton'a döndü.
Savaş sonrası
Savaştan sonra çeşitli hükûmet organlarında görev aldı: 1947-1951 arasında Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü, 1951-1954 arasında Ulusal Araştırma Konseyi'nin matematik paneli ve Ulusal Bilim Vakfı'nın fizik paneli. 1952-1957 ve 1959-1964 arasında Atom Enerjisi Komisyonu Genel Danışma Komitesi'nde bulundu. Sonraki yıllarda daha felsefi bir yöne kaydı ve teknik matematik ile fizik dışındaki en tanınmış eseri olan Doğa Bilimlerinde Matematiğin Mantıksız Etkinliği'ni yayımladı.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Eugene Wigner maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.