Amalie Emmy Noether, 23 Mart 1882'de doğmuş, 14 Nisan 1935'te ölmüş Alman matematikçidir. Soyut cebir ve kuramsal fiziğe çığır açıcı katkılarıyla bilinir. Pavel Alexandrov, Albert Einstein, Jean Dieudonné, Hermann Weyl ve Norbert Wiener gibi isimler onu halka, alan ve cebir teorilerinde devrim yaratan, tarihin en önemli matematikçilerinden biri olarak nitelendirmiştir. Noether teoremi, simetri ile korunum yasaları arasındaki temel bağı açıklar.
Ailesi ve eğitimi
Bavyera'nın Erlangen kasabasında Yahudi bir ailede doğdu. Babası matematikçi Max Noether'di. Gerekli sınavları geçtikten sonra Fransızca ve İngilizce öğretmenliği planladı, ancak sonunda babasının ders verdiği Erlangen Üniversitesi'nde matematik okudu. Tezini 1907'de Paul Gordan'ın danışmanlığında tamamladı. Kadınların akademik pozisyonlardan dışlandığı bir dönemde, Erlangen Matematik Enstitüsü'nde yedi yıl boyunca maaş almadan çalıştı.
Göttingen yılları
1915'te David Hilbert ve Felix Klein, onu Göttingen Üniversitesi'nin dünyaca ünlü matematik bölümüne katılması için çağırdı. Üniversite yönetimi buna karşı çıktı ve Noether dört yıl daha Hilbert adına ders vermeyi sürdürdü. Ders verme hakkı 1919'da verildi ve Privatdozent unvanını aldı. 1933'e kadar Göttingen matematik bölümünün önde gelen üyelerinden biri olarak kaldı; öğrencilerine zaman zaman "Noether oğlanları" denirdi. 1924'te B. L. van der Waerden öğrencisi oldu ve çalışmalarının önde gelen yorumcusu hâline geldi; Modern Cebir'in 1931 tarihli ikinci cildi Noether'in çalışmalarına dayanıyordu. 1932'deki Zürih Uluslararası Matematikçiler Kongresi'ne katılımına kadar cebirsel yetenekleri dünyada tanınmıştı.
Bilimsel çalışmaları
Noether'in çalışmaları üç döneme ayrılır. İlk dönemde (1908-1919) cebirsel değişmezler ve sayı alanları üzerine çalıştı; varyasyonlar hesabındaki diferansiyel sabitler üzerine çalışmaları Noether teoremine yol açtı. İkinci dönemde (1920-1926) soyut cebri değiştiren çalışmasına başladı; Idealtheorie in Ringbereichen (1921) makalesinde değişmeli halkalarda idealler teorisini güçlü bir araca dönüştürdü. Artan zincir koşulunu kullandığı için bu koşulu sağlayan nesnelere Noetherian denir. Üçüncü dönemde (1927-1935) değişmez cebirler ve hiperkompleks sayılar üzerine başlıca çalışmalarını yayımladı.
Amerika'ya göç ve ölümü
1933'te Alman Nazi hükûmeti Yahudileri üniversite pozisyonlarından çıkarınca Noether, Pensilvanya'daki Bryn Mawr Üniversitesi'nde bir göreve geçmek üzere ABD'ye taşındı. 1935'te geçirdiği bir ameliyatın ardından dört gün sonra 53 yaşında öldü.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Emmy Noether maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.