MÖ 494 yılında Sicilya'nın kadim kolonisi Agrigentum kentinde hayata gözlerini açan Empedokles, doğa felsefesini kökten değiştiren sıra dışı bir antik Yunan düşünürüdür. Sokrates öncesi dönemin bu seçkin dehası, kendinden önceki tekil köken arayışlarını birleştirerek evrenin varoluşunu dört ana maddeyle açıklamaya çalışmıştır. Hem etkin bir politik lider hem de doğa gözlemcisi olan filozof, toplumu derinden etkileyen pratik adımlarıyla tanınmıştır. Düşüncelerini şiir diliyle aktararak felsefeye estetik bir boyut kazandıran bu büyük isim, MÖ 434 dolaylarında Yunanistan'ın Peloponnesos bölgesinde veya rivayetlere göre Etna Yanardağı'nda hayata gözlerini yummuştur.
Agrigentum'un Demokratik Lideri ve Pratik Çözümleri
Seçkin ve nüfuzlu bir ailede dünyaya gelen filozof, gençlik yıllarından itibaren şehrinin siyasi gelişimine yön vermiştir. Babasının MÖ 470'te Agrigentum'daki tiranı deviren halk hareketine liderlik ettiği bilinmektedir. Kentin yönetimi daha sonra kendisine altın tepside sunulsa da, demokratik ideallerinden ötürü bu tiranlık teklifini geri çevirmiştir. Halkın özgürlüğünü savunan bu onurlu duruş, onun toplum nezdindeki saygınlığını katbekat artırmıştır. O, sarayların ihtişamlı yaşamı yerine halkın arasında kalmayı seçmiştir.
Empedokles sadece teorik fikirler üretmekle yetinmemiş, bilimi halkın yararına kullanmıştır. Büyük bir veba salgını tüm şehri kasıp kavururken, bataklıkları kurutarak felaketin önüne geçmeyi başarmıştır. Ayrıca kentin havasını daha temiz ve sağlıklı kılmak için kuzey rüzgarlarını içeri alacak bir proje geliştirmiştir. Şehri çevreleyen devasa kayaları kırdırarak kuzeyden esen esintilerin içeri girmesini sağlamıştır. Doğanın güçlerini kontrol edebileceğini iddia etmesi, halk arasında onun bir büyücü olduğu efsanesini doğurmuştur. Rüzgarı dindirebileceğini, yağmuru getirebileceğini ve hatta ölüleri yeraltı dünyasından geri çağırabileceğini öne sürmüştür.
Dört Element ve Kozmik Güçler: Sevgi ile Nefret
Filozofun felsefe dünyasına getirdiği en büyük yenilik, kendinden önceki doğa düşünürlerinin kuramlarını sentezlemesidir. Evrenin kökeni (arkhe) tartışmalarında tek bir maddeye bağlı kalmamış, dört temel öğeyi bir arada kullanan ilk kişi olmuştur. Bu kurucu unsurlar şunlardır:
- Ateş
- Su
- Hava
- Toprak
Ona göre bu maddeler ezelidir, asla yok olmazlar ve toplam miktarları evrende sabit kalır. Dünyadaki tüm varlıklar, bu dört temel öğenin farklı oranlarda karışmasıyla meydana gelir.
Doğadaki bu birleşme ve ayrışmayı açılamak için iki kozmik gücü, Sevgi ve Nefret kavramlarını öne sürmüştür. Sevgi maddeleri birbirine çekerken, nefret ise onları birbirinden uzaklaştıran itici bir güçtür. Düşünür bu süreci, ressamların farklı renklerdeki boyaları karıştırarak eşsiz manzaralar, canlılar ve hatta tanrı resimleri yapmasına benzetir. Doğadaki her nesne de dört unsurun bu şekilde oranlı birleşimidir. Bu bağlamda, mutlak bir ölüm veya yokluktan var olma durumu imkansızdır. İnsanların doğum dediği şey aslında bu elementlerin ritmik bir şekilde birleşmesidir. Aynı şekilde ölüm de yalnızca bu unsurların birbirlerinden ayrılmasından ibarettir.
Edebi Miras ve Gizemli Ölüm Rivayetleri
Empedokles, fikirlerini şiir diliyle kaleme alan ikinci büyük filozoftur. Kendisinden önce Parmenides tarafından kullanılan bu edebi tarz, yüzyıllar sonra onun takipçisi olan Romalı şair Lucretius'a da ilham vermiştir. Düşünürün kaleme aldığı eserlerden günümüze iki önemli şiiri ulaşmıştır. Bu yapıtlar şunlardır:
- Doğa Üzerine
- Arınmalar
Toplamda beş bin dize olduğu tahmin edilen bu şiirlerden, özellikle iki bin dizelik Doğa Üzerine adlı çalışmanın yaklaşık 350 mısrası günümüze kadar korunabilmiştir. Diğer kayıp şiirlerden ise günümüze hiçbir parça ulaşmamıştır.
Bu büyük felsefecinin bu dünyadan ayrılışı da hayatı kadar gizem doludur. Onun vefatı hakkında günümüze kadar iki farklı söylenti ulaşmıştır. Bunlardan ilki, kendisinin ilahi bir güce kavuştuğunu kanıtlamak veya felsefesinin ateşiyle bütünleşmek için yanan Etna Yanardağı'na atlayarak intihar ettiğidir. Diğer bir inanışa göre ise, 60 yaşlarında Yunanistan'ın Peloponnesos bölgesinde doğal nedenlerle hayata veda etmiştir. Hangi rivayet doğru olursa olsun, bıraktığı derin izler felsefe tarihinde yaşamaya devam etmektedir.