Tarihin en görkemli yapılarından olan Ayasofya'nın mimarı Trallesli Anthemios, Doğu Roma'nın bilimsel dehasını taşa kazıyan öncü bir isimdir. Milattan sonra 474 dolaylarında Tralles kentinde doğan bilim insanı, ömrünü geometri ve mühendisliğe adamıştır. Dönemin hükümdarı I. Justinianus, 532 yılındaki Nika Ayaklanması'nın hemen ardından yeni bir tapınak yapılmasını emretmiştir. Bu devasa görev ona verildi. O da yanına Miletoslu İsidoros'u alarak işe koyuldu. İkili, kubbe ile bazilikayı birleştiren yepyeni bir mimari tarzı cesaretle uygulamaya geçirmiştir. Konstantinopolis semalarında yükselen bu muazzam yapıyı şekillendiren dahi mimar, çağının çok ötesinde bir vizyon ortaya koymuştur.
Bilimle Yoğrulan Entelektüel Bir Aile
Anthemios, tesadüfen yetişmiş bir deha değildir. Onun arkasında son derece eğitimli ve seçkin aile ortamı bulunmaktadır. Babası Stephanus of Tralles, antik dönemin oldukça tanınmış hekimleri arasında yer almaktadır. Böyle bir babanın gölgesinde büyüyen Anthemios, kardeşleriyle birlikte bilimin farklı dallarında uzmanlaşmıştır. Kardeşlerinden biri edebiyat alanında öne çıkarken, bir diğeri hukuk dünyasında adından söz ettirmeyi başarmıştır. Diğer iki kardeşi ise tıpkı babaları gibi doktorluk mesleğini seçerek dönemin önde gelen isimleri olmuştur. Bu çok yönlü aile iklimi, dahi mimarın ufkunu alabildiğine genişletmiş ve onu geleceğe hazırlamıştır. Kendisi de başkent Konstantinopolis'te geometri profesörlüğü yaparak bu birikimi genç beyinlere aktarmıştır.
Matematikten Optiğe Uzanan Geometrik Deha
Her ne kadar Ayasofya ile ölümsüzleşmiş olsa da o aslında mimarlıktan çok daha fazlasıdır. Bilim insanı kimliği; matematik, geometri, fizik ve mühendislik sahalarında yaptığı derin çalışmalarla şekillenmiştir. Özellikle elips, parabol ve konik kesitler üzerindeki araştırmalarıyla tanınan dahi, parabolün odak özelliklerini de titizlikle incelemiştir. Ayrıca, iki sabit odak noktasına bağlanan bir ip yardımıyla elips çizmeyi de bilim dünyasına açıklamıştır. Fizik alanında da önemli çalışmalara imza atan Anthemios, aynı zamanda ışığın yansıma kurallarını incelemiş ve optik dünyasında çığır açan fikirler geliştirmiştir. On Burning Mirrors (Yanan Aynalar Üzerine) adlı meşhur yapıtı, onun bu alandaki eşsiz birikiminin en net kanıtıdır. Bu eserde, ışınları tek bir noktada odaklayan aynaların geometrik yapıları ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu bilimsel çalışmalar, antik ve Orta Çağ dünyasında büyük bir yankı uyandırmıştır. Öyle ki, doğunun ünlü Arap matematikçileri dahi bu teorilerden derinden etkilenmiş ve onları kullanmıştır. Onun bu derin teorik yaklaşımı, mimarlık alanındaki eşsiz başarısının da en sağlam temelini oluşturmuştur.
Ayasofya: Geometrinin Katı Maddeye Uygulanışı
Dönemin ünlü tarihçisi Agathias, onun tasarımlarını geometrinin katı maddeyle buluşması olarak nitelendirmiştir. Gerçekten de Ayasofya, bu tanımın ete kemiğe büründüğü yapıydı. Bizans İmparatoru I. Justinianus'un emriyle 532 yılında inşasına başlanan bu devasa ibadethane için Miletoslu İsidoros ile omuz omuza veren Anthemios, o güne dek görülmemiş derecede cesur ve deneysel bir tasarım planlamıştır. Yaklaşık 32 metre çapındaki muazzam ana kubbeyi, mimarlık tarihinde ilk kez bu kadar büyük bir ölçekte uygulanan pandantif tekniğiyle kare planlı bir tabanın üzerine oturtmayı başarmışlardır. Deprem tehlikesine karşı yapıyı güçlendirmek amacıyla şu dayanıklı malzemeler tercih edilmiştir:
- Hafif tuğlalar
- Özel üretilmiş harçlar
- Esnek kurşun bağlantılar
Ancak bu öncü tasarım, zamanla kubbenin ve kemerlerin statik sorunlar yaşamasına yol açmıştır. Yapı bazı dönemlerde çökmüş ve onarılmıştır. Dahi mimar, bu muazzam eserin tamamlandığını göremeden MS 534 yılında, 60 yaşındayken aramızdan ayrılmıştır. Onun ebediyete intikalinin ardından yarım kalan inşaatı ve depremlerde zarar gören kısımları ortağı İsidoros ile yeğeni Genç İsidoros titizlikle tamamlayarak yapının günümüze kadar sapasağlam ulaşmasını garanti altına almışlardır. Bugün Ayasofya, hem Bizans hem de Osmanlı mimari geleneklerini derinden etkileyen eşsiz bir başyapıttır.