Fransız asıllı ünlü matematikçi Abraham de Moivre, 20 Mayıs 1667 tarihinde Fransa'nın Champagne bölgesinde dünyaya gözlerini açtı. Hayatı boyunca olasılık teorisi ve analitik geometri alanında çığır açan çalışmalara imza atan bilim insanı, inanç baskıları nedeniyle ülkesini terk ederek İngiltere'ye sığınmak zorunda kaldı. Newton ve Halley gibi dev isimlerle dostluk kuran De Moivre, sadece matematiksel teoremleriyle değil, kendi ölüm tarihini tam isabetle hesaplamasıyla da bilim tarihinin en gizemli figürlerinden biri haline geldi.
Fransa'dan Kaçış ve Londra Yılları
Cerrah bir babanın oğlu olan De Moivre, Protestan bir ailede büyümesine karşın eğitim hayatına bir Katolik okulunda başladı. Vitry kentindeki bu ilk eğitiminin ardından Sedan Akademisi'ne kabul edildi. Ancak dini ve siyasi çatışmalar nedeniyle bu prestijli akademinin kapısına kilit vurulunca eğitimini sürdürmek için Saumur'a geçti. Saumur Akademisi'nde mantık dersleri alırken bir yandan da ileri düzey matematik kaynaklarını kendi çabalarıyla incelemeye koyuldu.
Paris'te fizik üzerine yoğunlaşan genç De Moivre, 1685 yılında Nantes Fermanı'nın iptal edilmesiyle büyük bir sarsıntı yaşadı. İnancı yüzünden baskı görerek manastıra kapatılan genç dahi, çareyi kardeşiyle birlikte İngiltere'ye kaçmakta buldu. Londra'ya ulaştığında standart matematik literatürüne tamamen hakim, donanımlı bir bilim insanıydı.
İngiltere'ye yerleştikten sonra hayatta kalabilmek için zengin ailelerin çocuklarına özel matematik dersleri vermeye başladı. Londra'nın hareketli kahvehanelerinde sürdürdüğü bu özel dersler ve şans oyunlarından elde ettiği kısıtlı gelir, hayatını zar zor idame ettirmesine yetiyordu. Maddi imkansızlıklar nedeniyle ömrü boyunca hiç evlenemedi. şans diye bir şeyin olmadığını, her şeyin bir olasılık hesabına dayandığını savunuyordu.
Newton ile Dostluk ve Bilimsel Başarılar
Londra bilim çevrelerinde adını duyurmaya başlayan De Moivre, kısa süre içinde ünlü astronom Edmund Halley ve fizikçi Isaac Newton ile yakın ilişkiler geliştirerek bilimsel çalışmalara yeni bir boyut kazandırdı. Newton'ın anıtsal eseri Principia'yı derinlemesine inceleyerek bu alanda otorite haline geldi. Newton'ın ünlü Binom Teoremi'ni geliştirip Multinom Teoremi adıyla yayınlaması, onun Royal Society üyeliğine seçilmesini sağladı. Bu prestijli kuruma kabul edildiğinde takvimler 1697 yılını gösteriyordu.
De Moivre, bilimsel dehasıyla Newton'ın da büyük takdirini kazanmıştı. Hatta Newton ve Leibniz arasında patlak veren sonsuz küçükler hesabı tartışmasında komisyonda görev alacak kadar saygın bir konuma ulaştı. Matematik alanındaki buluşlarıyla ünlenen bilim insanı, aynı zamanda 1735 yılında Berlin Prusya Bilim Akademisi ve 1754 yılında ölümünden kısa süre önce Paris Fransız Bilimler Akademisi üyeliklerine kabul edilerek şereflendirildi.
Matematiksel birikimini çeşitli eserlerle taçlandıran De Moivre'ın imza attığı en önemli bilimsel çalışmalar şunlardır:
- Newton'ın çalışmasını genelleştirerek ortaya koyduğu ve olasılık hesabının gelişiminde büyük önem taşıyan Multinom Teoremi
- Olasılık kuramının en önemli başyapıtlarından biri kabul edilen ve 1718 yılında yayımlanan The Doctrine of Chances (Şans Teorileri) adlı eseri
- Trigonometri ve karmaşık sayılar alanında çığır açan ve 1707 ile 1730 yıllarında yayımladığı De Moivre Teoremi
- Faktöriyel hesabındaki n! sayısını açıklayan yaklaşımı da içeren ve 1730 yılında basılan Miscellanea Analytica adlı meşhur eseri
Bunun yanı sıra aktüerya ve sigortacılık istatistiklerine yönelerek, yıllık emeklilik senetleri ve ölüm olasılıkları üzerine çok sayıda hesaplama geliştirdi. İlk başta faktöriyel hesabındaki n! sayısını açıklayan yaklaşımın tamamen kendisine ait olduğunu iddia etse de, ünlü Miscellanea Analytica adlı kitabının 1738 yılında çıkan ikinci edisyonunda İskoç matematikçi James Stirling'in bu formüle olan katkısını nihayet kabul etti.
Kendi Ölümünü Hesaplayan Dehanın Sonu
Bilimsel başarılarına rağmen hayatının son dönemini görme yetisini tamamen kaybederek geçirdi. Abraham de Moivre, yaşamının son aylarında her gün bir önceki günden 15 dakika daha fazla uyuduğunu fark etti. Bu durumu matematiksel bir denkleme döken dahi, günlük toplam uyku süresinin 24 saate ulaşağağı gün öleceğini öngördü. Yaptığı hassas hesaplamalar, 27 Kasım 1754 tarihini işaret etmekteydi.
Büyük matematikçi, 27 Kasım 1754 günü Londra'da 87 yaşındayken tam da kendi tahmin ettiği günde hayata gözlerini yumdu. Bilim dünyasında büyük bir şaşkınlık yaratan bu vefat, bazı çevrelerce bir kehanetten ziyade psikolojik bir kendini şartlandırma (örneğin nocebo etkisi) olarak yorumlandı. Sebebi ne olursa olsun, De Moivre'ın bu sıradışı sonu günümüzde de gizemini korumayı sürdürüyor.