Osmanlı İmparatorluğu'nun mimarlık tarihindeki en gizemli ve kurucu figürlerinden biri olan Acem Ali, 16. yüzyılın başlarında imparatorluğun ilk başmimarı olarak tarihe geçmiştir. Gerçek adı ve kökeni hakkında farklı belgelerde Esir Ali veya Acem İsâ gibi lakaplarla da anılan bu büyük deha, Azeri kökenli olup Osmanlı mimarlık teşkilatı olan Hassa Mimarlar Ocağı'nın bilinen ilk lideridir. Yavuz Sultan Selim'in Safevi seferinin ardından Tebriz'den İstanbul'a getirilen usta, yaklaşık 20 yıl boyunca payitahtın ve koca bir imparatorluğun imar faaliyetlerini yönlendirmiştir. O, klasik dönem Osmanlı mimarisinin temellerini atarak ardından gelecek olan cihanşümul deha Mimar Sinan'a kusursuz bir zemin hazırlamıştır.
Tebriz'den İstanbul'a Uzanan Esaret ve Zirve
Tarihi kaynaklar, ünlü mimarın babasının ismini Abdülkerim, Abdülvehhap veya Abdullah olarak kaydeder. Acem Ali'nin Osmanlı sarayı ile ilk teması, aslında Çaldıran Savaşı'ndan çok daha öncesine dayanmaktadır. Bir kısım belgelere göre usta sanatçı, 1500'lü yılların başında II. Bayezid döneminde Hassa Mimarlar Ocağı bünyesinde aktif görev almaktaydı. Nitekim 1503 ile 1505 yılları arasında İstanbul'daki Bayezid Camii şantiyesinde Mimar Yakub Şah bin Sultan Şah'ın halefi sıfatıyla kendisine hilat giydirilmiştir. Bu dönemde Bursa'daki Pirinç Han'ın inşası, Amasya'daki II. Bayezid Camii ile Dimetoka Sarayı'nın kapsamlı restorasyonu gibi önemli projelerde rüştünü ispat etmiştir.
Ancak hayatındaki asıl kırılma noktası Çaldıran zaferidir. Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Muharebesi zaferi sonrasında Tebriz'e girmesiyle birlikte, şehirdeki pek çok sanatkar gibi Acem Ali de esir alınarak İstanbul'a nakledilmiştir. Bu esaret, onun yeteneğinin körelmesine değil, aksine imparatorluğun en yüksek mimarlık makamına yükselmesine vesile olmuştur. Nitekim 1519 yılında Osmanlı'nın resmi başmimarlık görevine getirilerek mimarbaşı unvanını alan ilk sanatçı olmuştur.
Osmanlı Coğrafyasını Süsleyen Şaheserler
Başmimar olarak görev yaptığı yirmi yılı aşkın süre boyunca Acem Ali, Balkanlar'dan Anadolu'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada silinmez izler bırakmıştır. İmza attığı anıtsal yapılar, Osmanlı mimari kimliğinin erken dönem klasik formlarını oluşturur. Eserlerinin birçoğu üzerinde doğrudan kendi kitabesi yer almasa da, inşa edildikleri tarihler ve taşıdıkları yüksek üslup özellikleri onların Acem Ali'nin elinden çıktığını açıkça doğrulamaktadır.
Büyük ustanın imparatorluk sınırları içerisinde inşa ettiği veya şekillendirdiği başlıca eserler şunlardır:
- Saraybosna'da yükselen ve Balkan mimarisinin incisi sayılan Gazi Hüsrev Bey Külliyesi,
- Topkapı Sarayı'nın görkemli giriş kapısı olan ikinci kapı, yani ünlü Bâbüsselâm,
- Trabzon'da bölgenin manevi kalbi niteliğindeki Hatuniye Camii,
- Konya'da yükselen abidevi Sultan Selim Camii,
- İstanbul Fatih'te zarafetiyle göz kamaştıran Bâlî Paşa Camii,
- Sofya'da dönemin estetik anlayışını yansıtan Kadı Seyfeddin Camii,
- Manisa'daki ünlü Sultan Camii,
- Silivri ve Sütlüce semtlerinde nehir kenarında huzur veren Pîrî Mehmed Paşa camileri,
- Eyüpsultan sınırları içinde yer alan Cezerî Kasım Camii.
Tüm bu cihanşümul projelerin yanı sıra, İstanbul Fatih'te kendi adıyla anılan Mimar Acem Camii ve yanındaki mektebi inşa etmiştir. Daha sonra bu caminin karşısına bir de zaviye ekleyerek mütevazı ama bölge halkı için hayati bir mahalle külliyesi meydana getirmiştir.
Mimar Sinan'a Devredilen Büyük Miras
Acem Ali, ardında sadece taş ve mermerden yapılar değil, aynı zamanda köklü bir aile ve zengin bir ekol bırakmıştır. Hilal kızı Fatma binti Hilal ile evli olan büyük mimar, kalabalık bir aileye sahipti. Hasan Çelebi adında bir oğlu ve kendisi gibi mimarlık mesleğini seçen Hamza adında bir diğer erkek evladı vardı. Kız çocukları Şemi ve Sitti babalarının ömrüne eşlik ederken, diğer kızı Fatma ise henüz usta hayattayken bu dünyadan göçmüştür.
Böylece koca bir devir sona erdi. Osmanlı'nın bu efsanevi ilk başmimarı, Sadrazam Ayas Mehmed Paşa ile neredeyse aynı tarihlerde, 1538 veya 1539 yıllarında hayata gözlerini yummuştur. Cenazesi, Fatih semtinde bizzat inşa ettiği ve kendi adını taşıyan Mimar Acem Camii'nin huzurlu haziresine defnedilmiştir. Onun ölümünün ardından boşalan Hassa Mimarbaşılığı makamına ise, dünya mimarlık tarihini kökten değiştirecek olan deha Mimar Sinan getirilmiştir.
Mimar Sinan, selefinin mimari üslubunu derinden incelemiş, onun eserlerinin çoğunu restore etmiş ve geliştirmiştir. Bu durum büyük bir saygı göstergesidir. Hatta bu sanatsal süreklilik ve restorasyonlar nedeniyle, Acem Ali'ye ait olan bazı yapılar sonraki dönemlerde yanlışlıkla Mimar Sinan'ın hanesine yazılmıştır. Gebze'deki Çoban Mustafa Paşa Camii ve Sultanahmet semtindeki İbrahim Paşa Sarayı gibi anıtsal yapılar, bu estetik geçişin ve iki dev mimar arasındaki bağın en somut kanıtlarıdır. Acem Ali, Osmanlı klasik mimarisinin ilk taşlarını döşeyerek koca bir medeniyetin siluetini sonsuza dek değiştirmiştir.