Hüsrev Gerede, Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet'in inşasına uzanan süreçte görev yapan önemli bir Türk asker, siyasetçi ve diplomattır. Edirne doğumlu olan Gerede, babasının vefatı üzerine genç yaşta askerlik mesleğini seçti. Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a gerçekleştirdiği tarihi yolculukta onun kurmay kadrosunda yer aldı. Milli mücadelenin ilk aşamalarında Amasya ve Havza'daki teşkilatlanma çalışmalarına aktif olarak katıldı. Meclis-i Mebusan'dan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne uzanan siyasi hayatı ve sonrasındaki büyükelçilik görevleriyle çok önemli sorumluluklar üstlendi.
Askeri Eğitimi ve Cephe Yılları
Hersekli Rüdvanbeyoğlu Mehmet Ali Paşa ile Fatma Mahinur Hanım'ın oğludur. Dedesi, İstolca Voyvodası Vezir Ali Paşa'dır. İlk eğitimini Edirne'de tamamladıktan sonra babasının görev yeri olan Erzurum şehrine geçti. Erzurum Mülkiye İdadisi bünyesinde 1894-1900 yılları arasında eğitim gördüğü sırada babasını kaybetti. Bunun üzerine asker olmaya karar verdi. 1902 yılında adım attığı Harp Okulu'nu 1905'te başarıyla bitirip piyade teğmen rütbesiyle mezun olduktan sonra Mekteb-i Erkân-ı Harbiye'ye girerek kurmaylık eğitimine başladı ve burayı 1908'de kurmay yüzbaşı olarak tamamladı. Kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezuniyeti sonrasında İkinci Ordu bünyesinde Adana Olayları'nın bastırılması süreçinde görevlendirildi. Balkan Savaşı'nda 7. Fırka'nın kurmay subaylığı görevinde bulunarak askeri yeteneklerini sergileyen Hüsrev Bey, savaşın ardından Trakya bölgesinin sınırlarını belirlemek amacıyla kurulan uluslararası komisyonda da önemli görevler üstlendi. Diplomatik kariyerinin ilk önemli adımı olarak 1914 yılında Atina Askeri Ataşeliği görevine atandı. Orada Atina büyükelçisinin kızı Lamia Hanım ile tanıştı. Birinci Dünya Savaşı başlayınca Karargah-ı Umumi bünyesindeki 2. Haber Alma Şubesi subayı oldu. Üçüncü Ordu bünyesinde Kafkas cephesindeki çatışmalara katıldıktan sonra, 1917 yılında askeri incelemeler yapmak amacıyla Almanya'ya gönderilen özel heyette görev aldı. Almanya dönüşünde Üçüncü Ordu Harekat Şube Müdürlüğü görevini üstlenen Hüsrev Bey, 1918 yılı Mart ayında Trabzon'da toplanan Kafkas Sulh Komisyonu heyetine dahil edildi. Nisan 1918'de Birinci Kafkas Kolordusu bünyesinde Kurmay Başkanı olarak aktif görevini yürütmeye başladı. 1918 yılının yaz aylarında geçirdiği talihsiz bir kazanın ardından doktorların tavsiyesiyle izinli olarak payitaht İstanbul'a gönderilen genç kurmay, Mondros Mütarekesi'nin imzalandığı güne kadar olan süreci burada geçirdi. Mütarekenin ardından Erzurum'daki 15. Kolordu Kurmay Başkanlığı'na atandı.
Milli Mücadele Dönemi ve Siyasi Hayatı
Genel Karargah'a çekildikten sonra Mustafa Kemal Paşa'nın maiyetine girdi. Samsun'a çıkan askeri heyette yer alarak bağımsızlık meşalesini Anadolu'da yakacak olan ekibe dahil oldu. Havza Genelgesi ve Amasya Genelgesi'nin yazım aşamalarında fiilen görev alarak kurtuluşun hukuki altyapısına katkıda bulundu. Erzurum Kongresi ile Sivas Kongresi kararlarının alınmasında ve bu kararların tüm yurda duyurulmasında önemli sorumluluklar üstlendi. Milli mücadele ruhunu meclise taşımak amacıyla Trabzon milletvekili olarak Son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne girmeyi başardı. İstanbul'da toplanan mecliste Misak-ı Milli kararlarının kabul edilmesinde ve Türk milletinin bağımsızlık taleplerinin tüm dünyaya duyurulmasında etkin rol oynadı. Meclisin kapatılmasının ardından Ankara'ya geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne katıldı. Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde baş gösteren iç isyanların bastırılmasında askeri dehasıyla görev yaptı.
Cumhuriyet Dönemi ve Diplomatik Misyonları
Yeni Türk devletinin ilan edilmesinin ardından askeri kimliğinin yanına diplomatik kimliğini de ekleyen Hüsrev Gerede, uluslararası alanda ülkesini başarıyla temsil etti. Cumhuriyet döneminde birçok ülkede büyükelçilik görevini yürüttü. Bu kritik diplomatik görevleri esnasında ülkelerin yönetimleriyle kurduğu yakın ilişkiler sayesinde Türkiye'nin dış politikadaki gücünü pekiştirdi.
Hüsrev Gerede'nin büyükelçi olarak görev yaptığı başlıca merkezler şunlardır:
- Budapeşte
- Sofya
- Tahran
- Tokyo
- Berlin
- Rio de Janeiro
Diplomatik kariyeri devam ederken 1934 yılında Urfa'dan, 1942 yılında ise Sivas'tan milletvekili seçilerek parlamentoya girmesi kararlaştırıldı. Yurt dışındaki elçilik görevlerinin hayati önemi nedeniyle her iki meclis üyeliğinden de istifa etmek zorunda kaldı. Aktif askeri ve diplomatik hayatını sonlandırmasının ardından, geçmişe yönelik anılarını yazarak kitaplaştırmaya karar verdi. Bu kapsamda görev yaptığı İran, Japonya ve Almanya üzerine geniş kapsamlı eserler yazdı. Amasya ve Havza'daki milli mücadelenin teşkilatlanma aşamalarından başlayarak Mustafa Kemal Atatürk ile geçirdiği yıllara dair anılarını kaleme alıp bu süreci kitaplaştırarak Cumhuriyet tarihine katkıda bulundu. Gerede, 20 Mart 1962'de İstanbul'da vefat etti.