Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde yetişen ve Türkiye'de modern bilim tarihçiliğinin kurucusu kabul edilen Salih Zeki Bey, 1864 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı. Matematik, astronomi ve fizik alanlarındaki dehasıyla tanınan bu kıymetli bilim insanı, ömrünü eğitime, araştırmaya ve Doğu-Batı bilim dünyası arasında köprüler kurmaya adadı. Kandilli Rasathanesinin kurucusu Fatin Gökmen gibi değerli şahsiyetleri yetiştiren Salih Zeki Bey, 2 Temmuz 1921 tarihindeki vefatına kadar ülkenin bilimsel kalkınması için canla başla çalıştı.
Yetimlikten Paris'e Uzanan Bir Başarı Öyküsü
Salih Zeki'nin çocukluk yılları oldukça zorlu ve hüzünlü geçti. Kastamonu'nun Boyabat ilçesinden olan babası Hasan Ağa ile annesi Saniye Hanım'dan dünyaya gelen Salih, henüz dört yaşındayken anne sevgisinden mahrum kaldı. Annesinin vefatı üzerine babası da İstanbul'u terk edip memleketine döndü ve kısa süre sonra orada hayatını kaybetti. Altı yaşında hem yetim hem öksüz kalan küçük çocuğu büyükannesi himayesine alarak büyüttü. İlk eğitimine "Güllü Mektep" adlı mahalle okulunda başlayan Salih, hareketli ve yaramaz yapısı nedeniyle öğretmeninin tavsiyesiyle okuldan alınarak bir esnafın yanına çırak olarak verildi.
Kaderin yönünü değiştiren gelişme ise 1874 yılında Darüşşafaka Lisesine kabul edilmesi oldu. Bu okulda gösterdiği üstün zekâ ve matematiğe olan sıradışı yatkınlığı, öğretmenlerinin gözünden kaçmadı. Özellikle fen ve matematik öğretmeni Mehmed Nadir Bey, onunla yakından ilgilenerek gelişimine büyük katkı sağladı. 1882 yılında okulunu başarıyla bitiren genç Salih, Posta ve Telgraf Nezareti Fen Şubesi bünyesinde memuriyete adım attı.
Nezaretin teknik eleman yetiştirme politikası doğrultusunda 1883 yılında Paris'e gönderildi. Ecole Supérieure de Télégraphie okuluna devam ederken, çözülmesi son derece zor bir integral hesabını başarıyla tamamladı. Bu başarısı üzerine Fransız sınıf arkadaşlarının ona "intelligent" yani "zeki" diye hitap etmesi, ömür boyu taşıyacağı lakabının doğmasına vesile oldu. Fransa Politeknik Yüksek Okulunda elektrik mühendisliği eğitimini tamamlayan Salih Zeki, 1887 senesinde donanımlı bir mühendis olarak vatanına döndü.
Bilim Tarihine ve Akademik Dünyaya Adanan Yıllar
İstanbul'a dönüşünün ardından Posta ve Telgraf idaresinde elektrik mühendisliği ve müfettişlik yapan Salih Zeki Bey, bir ara denizaltı kablolarının onarımı için Kıbrıs'ta bulundu. Görevinde gösterdiği üstün başarılar neticesinde 1889 yılında Fen Kalemi Müdür Muavinliği makamına getirildi. Aynı dönemde Mekteb-i Mülkiye-i Şahane'de fizik ve kimya dersleri vermeye başladı. Darüşşafaka'da ise gönüllü olarak derslere girip genç beyinleri aydınlattı. Credit Lyonnais müdürü Mösyö Lemoine ile yollarının kesişmesi, onun matematik ve astronomi tarihi araştırmalarına yönelmesinde büyük rol oynadı.
Ortaçağ İslam dünyasındaki bilimsel birikimi eski el yazmalarına dayanarak gün yüzüne çıkarmayı hedefleyen Salih Zeki Bey, ilk makalesini 1889'da yayımladı. "Hint Rakamları Üzerine Bir İnceleme" başlıklı bu çalışma, onun bilim tarihi arenasındaki öncü adımlarından biri oldu. Devlete sunduğu hizmetler neticesinde 1894 yılında dördüncü dereceden Mecidî Nişanı ile ödüllendirildi. İki yıl sonra, 30 Ocak 1896'da meteorolojik gözlemler yapan Rasathâne-i Âmire müdürlüğüne tayin edildi. Paris'teki eğitimi ve teknik birikimi, onu bu merkez için en uygun aday kılmıştı.
Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte eğitim idareciliği rollerinde de öne çıktı. Maarif Nezareti Meclis-i Maarif üyeliğine atandıktan sonra, 1910 yılında Galatasaray Lisesi müdürlüğüne getirildi. Eğitim alanındaki başarıları onu sırasıyla Maarif Nezareti Müsteşarlığına ve 1913 yılında Darülfünun Rektörlüğüne taşıdı. Rektörlüğü sırasında üniversiteye Alman hocalar davet ederek eğitim kalitesini artırmayı hedeflese de Birinci Dünya Savaşı bu girişimi yarım bıraktı. Rektörlükten ayrıldıktan sonra da Fen Fakültesi Dekanlığı yaparak akademik hayata hizmet etmeyi sürdürdü.
Fikir Dünyası, Eserleri ve Fırtınalı Özel Hayatı
Salih Zeki Bey yalnızca bir yönetici değil, aynı zamanda çok yönlü bir entelektüeldi. Dönemin aydınları olan Ahmet Mithat Efendi, İzmirli Ferit Efendi ve Ali Sedad Bey ile bilimsel, felsefi ve mantık konularında hararetli kalem tartışmalarına girişti. Gazete ve dergilerde pozitif bilimleri savunan makaleler kaleme aldı. Auguste Comte öğretisine ilgi duydu ve bu konuda yazılar yayımladı. 1900 yılında özel matematik dersleri verdiği Halide Edip Hanım ile 1901'de ikinci evliliğini yaptı. Ancak bu evlilik, Salih Zeki Bey'in başka bir evlilik daha yapmak istemesi üzerine 1910'da son buldu. İlk eşi Vecihe Hanım ve son eşi Münevver Hanım ile olan evliliklerinden de evlatları dünyaya geldi. Hayatının son döneminde yakalandığı ruhsal rahatsızlık sebebiyle Lape Hastanesine yatırılan ulu çınar, ne yazı ki bu hastalıktan kurtulamayarak 57 yaşında aramızdan ayrıldı ve Fatih Camii bahçesine defnedildi.
Arkasında bıraktığı zengin kütüphane ve eserler, Türk bilim dünyasına ışık tutmaya devam etmektedir. Salih Zeki Bey'in başlıca eserleri ve çevirileri şunlardır:
- Asâr-ı Bakiye: Ortaçağ matematik tarihini ele alan en meşhur incelemesidir.
- Kamus-i Riyaziyat: Matematik ve fizik terimlerini içeren devasa bir ansiklopedidir.
- Mizân-ı Tefekkür: Bilim felsefesi ve ahlak konularını içeren mantık çalışmasıdır.
- Darülfünun Konferansları: Üniversite yıllarında verdiği bilimsel seminerlerin derlemesidir.
- İlim ve Faraziye ile İlmin Kıymeti: Ünlü Fransız düşünür Henri Poincaré'den yaptığı değerli çevirilerdir.