Salih Özbaran, 1940 yılında Manisa'nın Turgutlu ilçesinde dünyaya gelen, Türk tarih yazıcılığına ve eğitimine yön veren saygın bir akademisyendir. İstanbul'daki Çapa Öğretmen Lisesi ile eş zamanlı olarak İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü'nü tamamlayan Özbaran, modern Türk historiografisinde ders kitaplarının ideolojik ögelerden arındırılması mücadelesiyle öne çıkmıştır.
Eğitim Hayatı ve Akademik Şekillenme
İlk ve ortaöğrenimini doğduğu yer olan Turgutlu'da tamamlayan araştırmacı, yükseköğrenim yıllarında dönemin usta isimlerinden feyiz almıştır. Üniversitede Halil Sahillioğlu ile Mehmet Cavit Baysun gibi kıymetli hocaların öğrencisi olmuş, arşivcilik hususunda ise Şerafettin Turan'ın birikiminden etkilenmiştir. Lisans tezini Cengiz Orhonlu danışmanlığında 'Hasan Beyzâde Ve Tarih' konusu üzerine hazırlamıştır. Lisans sonrasında akademik yolculuğuna yurt dışında devam eden Özbaran, 1969 senesinde İngiltere'ye gitmiştir. Burada, Londra Üniversitesi bünyesinde 'The Ottoman Turks And The Portuguese In The Persian Gulf (1534-1581)' başlıklı teziyle doktora derecesini başarıyla almıştır.
Tarih Eğitimi ve Ders Kitapları Mücadelesi
Salih Özbaran, Türkiye genelinde tarih eğitiminin niteliğini artırmak gayesiyle pek çok bilimsel çalışma yürütmüş ve toplantılar düzenlemiştir. Bilhassa 1994 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi çatısı altında organize ettiği 'Tarih Öğretimi ve Ders Kitapları Sempozyumu', alanında büyük bir yankı uyandırmıştır. Bu sempozyumda sunulan bildiriler daha sonraki süreçte kitaplaştırılarak kalıcı bir kaynak haline getirilmiştir. Ünlü tarihçi, söz konusu etkinliğin hedeflerini ve ulaştığı neticeleri Cumhuriyet gazetesinde yazdığı bir makaleyle kamuoyuna aktarmıştır. Özbaran, 12 Eylül Darbesi sonrasında eğitim sisteminde ağırlık kazanan muhafazakar politikalara karşı net bir duruş sergilemiştir. İbrahim Kafesoğlu ve Altan Deliorman gibi isimlerin savunduğu Türk-İslam sentezi tezine karşı çıkan aydınlar arasında yer almıştır. Okullarda okutulan ders kitaplarında yer alan ötekileştirici ifadeleri kesin bir dille reddetmiş ve bu materyallerin siyasi ideolojilerden tamamen kurtarılması gerektiğini savunmuştur.
Akademik Görevleri, Eserleri ve Mirası
Meslek hayatı boyunca idari sorumluluklar üstlenen Özbaran, bir dönem Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dekanlığı görevini yürütmüş, bunun yanı sıra Ege Üniversitesi bünyesinde de dersler vermiştir. Çalşmalarını titizlikle sürdüren akademisyen 1998 yılında emekliye ayrılmıştır. Bu tarihten bir yıl sonra Cambridge Üniversitesi'nden davet almıştır. İngiltere'de 1999-2000 yıllarında ziyaretçi profesör olarak ders vermiştir. Tarihçinin en bilinen eserlerinden biri 'Tarih, Tarihçi ve Toplum' adını taşımaktadır. Üniversitelerde ders kitabı olarak okutulan bu eser, temelde şu hususlara odaklanmaktadır:
- Tarih biliminin tanımı ve geçmişteki gelişimi,
- Disiplinin yaşadığı yapısal değişimler,
- Türk tarihçiliğinin genel seyrini.
Özbaran bu çalşmasında, tarih metodolojisine dair görüşlerini desteklemek amacıyla ünlü tarih kuramcısı Edward Hallett Carr gibi yetkin isimlerin fikirlerinden de alıntılar yapmıştır. Başarılı akademisyen, Hakkı Uyar'ın yüksek lisans danışmanlığını da üstlenmiştir.