Auguste Comte Kimdir?

Sosyoloji biliminin babası kabul edilen ünlü Fransız filozof ve matematikçi Auguste Comte, 19 Ocak 1798 tarihinde Fransa'nın Montpellier şehrinde doğarak modern sosyal bilimlerin doğuşunu müjdeledi. Tam adı Isidore Marie Auguste François Xavier Comte olan bu sıra dışı entelektüel, yaşadığı dönemin karmaşık toplumsal yapısını anlamlandırmak ve insanlığın ilerlemesini bilimsel temellere oturtmak amacıyla pozitivizm akımını kurdu. Fiziksel rahatsızlıklarla geçen yaşamında, doğa bilimlerinin yöntemlerini toplumu analiz etmek için kullanarak sosyolojiyi bağımsız bir disiplin haline getirdi.

Zorluklarla Dolu Gençlik ve Eğitim Yılları

Üç çocuklu bir ailenin ferdi olan Comte'un babası vergi dairesinde memur, annesi ise ev hanımıydı. Zayıf bünyesi, miyop gözleri and mide rahatsızlıkları nedeniyle hayatı boyunca sağlık sorunlarıyla mücadele etti. Eğitim hayatına ailesinin tuttuğu yaşlı bir eğitmenden Latince dersleri alarak başlayan deha, dokuz yaşında yatılı ortaokula girdi. Burada arkadaşları ve disiplinle sorun yaşasa da üstün zekasıyla öne çıktı. Henüz 14 yaşındayken Katolik Kilisesi ile yollarını ayıran genç zihin, 15 yaşında Paris Politeknik Okulu'nun sınavlarında başarı sağlasa da yaşının küçüklüğü nedeniyle kaydolamadı. Lise son sınıftayken öğretmeninin yerine matematik dersi verecek kadar konuya hakim olan Comte, Ekim 1814'te nihayet Paris Politeknik Okulu'na adım attı.

Okulun sert kuralları, boyun eğmeyen karakteriyle uyuşmuyordu. Burada geçirdiği iki yılın ardından, Napolyon'dan hoşlanmamasına rağmen Paris'in yabancı işgalinden kurtarılması için savaşan öğrencilerin arasına katıldı. Geceleri okuldan kaçması ve kurallara karşı gelmesi sebebiyle polis kontrolünde memleketine gönderildi. Cumhuriyetçi eğilimleri yüzünden okulu da kapatılınca Montpellier'de eski dostlarınca sıcak karşılanmadı. Ancak Paris sevdası dinmedi. 18 yaşında bu entelektüel merkeze geri döndü.

Entelektüel Olgunlaşma, Sentezler ve Bunalımlar

Paris'te felsefe ve tarih eserlerine yoğunlaşan genç adam; Montesquieu, Marquis de Condorcet, Turgot, David Hume ve Immanuel Kant gibi devlerin fikirlerinden ilham aldı. Bu düşünceleri harmanlayarak kendi özgün sistemini kurmaya başladı. Dönemin sosyalist öncülerinden Saint Simon ile tanışarak onun yedi yıl boyunca sekreterliğini yaptı ve bu ortaklık fikirlerinin gelişimini derinden etkiledi. 1821 yılında yolları kesiştiği terzi Caroline Massin ile 19 Şubat 1825'te evlendi fakat bu evlilik fırtınalı ayrılıkların ardından 1842'de boşanmayla bitti.

Ruhsal sorunlar da peşini bırakmadı. Paris'te özel dersler verme girişimi ruh sağlığının bozulmasıyla yarıda kaldı. 1827 yılının başında Seine Nehri'ne atlayarak intihara kalkışan düşünür, aynı yılın yazında sağlığına yeniden kavuştu. Yarım kalan konferanslarına 1829'da tekrar dönerek büyük başarı kazandı. Bu konuşmalarını 'Olgusal Felsefe Dersleri' başlığı altında yayımladı ve temel eseri olan çok ciltlik Cours de philosophie positive çalışmasını 1842 yılında tamamladı. Polytechnique'te matematik dersleri vermeye başlasa da bir görevliyle tartışınca görevinden uzaklaştırıldı. Ekonomik darboğaza girdiği bu dönemde ünlü İngiliz düşünür John Stuart Mill'in yardımları sayesinde bazı destekçilerden maddi katkı aldı.

Pozitivizmin Zirvesi ve Üç Hal Kanunu

Comte, 1844 yılında öğrencisinin kız kardeşi Clotilde de Vaux ile tanıştı. Bu platonik ilişki hayatına hem büyük bir mutluluk hem de derin bir ızdırap getirdi. Clotilde'in 1846'da veremden vefat etmesi onu derin bir yasa boğsa da çalışmalarına daha büyük bir azimle sarıldı. Sekiz yıl uğraşarak hazırladığı dört ciltlik Systeme de Politique Positive adlı yapıtında sosyolojinin tanımını yaparak bu bilimin sınırlarını çizdi. Tüm fikirlerinin oluşmasında Saint Simon'ın büyük etkisi vardı.

Bilimleri basitten karmaşığa doğru sıralayan filozof, şu temel hiyerarşiyi kurdu:

• Matematik (En basit ve bağımsız olanı)
• Astronomi
• Fizik
• Kimya
• Fizyoloji
• Sosyoloji (En karmaşık ve diğerlerine bağımlı olan, zirvedeki bilim)

Onun geliştirdiği meşhur Üç Hal Kanunu'na göre toplumlar zihinsel olarak üç evreden geçmektedir:

• Teolojik Evre: İnsanoğlu açıklayamadığı doğa olaylarını doğaüstü güçlerle ve aşkın kaynaklarla izah etmeye çalışır. Bu evrede mantıktan ziyade hayal gücü ve mitolojik anlatılar hakimdir.
• Metafizik Evre: Somut tanrı inançlarının sarsılmasıyla zihin, soyut güçler ve felsefi kavramlar aracılığıyla mutlağa ulaşmaya çabalar. Bu dönemde birçok soyut tartışma üretilse de kesin bilgiye ulaşılamaz.
• Pozitivist Evre: Metafizik çabaların yerini deneye, gözleme ve olgulara dayalı bilimsel yaklaşım alır. İnsanlık nasıllarla ilgilenir, olgular arasındaki ilişkileri ve yasaları çözmeye odaklanır.

Fransız Devrimi'nin hemen ardından doğduğu için çalışmaları bu büyük altüst oluşa ve Aydınlanma'ya bir nevi yanıt niteliğindedir. Toplumu Sosyal Statik (istikrarlı yapılar) ve Sosyal Dinamik (toplumsal değişim ve ilerleme) olarak ikiye ayıran evrimci düşünür, insanlığın daima ileriye gittiğine inanan bir iyimserdi.

Son Günleri ve Mirası

Mayıs 1857 tarihinde eski bir dostunun cenazesinde üşüterek yakalandığı soğuk algınlığından kurtulamayan ünlü sosyolog, 5 Eylül 1857'de Paris'te 59 yaşında hayata gözlerini yumdu. Vasiyeti üzerine mezar taşına, felsefesinin de özü olan 'İlke olarak aşk, temel olarak düzen, amaç olarak ilerleme' sözleri kazındı.

Doğu dünyasındaki yöneticilerin halklarını koruma ve doğru yola sevk etme ilkelerine hayranlık duyan Comte, bu erdemli duruşun özellikle Türklerde belirgin olduğunu belirtmiştir. Onun bıraktığı miras, bugün hala modern toplum analizlerinin ve bilim felsefesinin en güçlü yapı taşlarından biridir.

Başlıca Eserleri

• 1822 - Plan de traveaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société
• 1830 - 1842 - Cours de Philosophie Positive (Pozitif Felsefe Dersleri)
• 1851 - 1854 - Systeme de Politique Positive (Pozitif Siyaset Dizgesi)
• 1852 - Catechisme Positiviste (Olguculuğun İlmihali)
• 1855 - Appel au Conservateurs (Tutuculara Çağrı)