Mehmet Fatin Gökmen, modern Türkiye'nin bilimsel altyapısında ve gökyüzü araştırmalarında devrim yaratan, Kandilli Gözlemevi'nin kurucusu olan efsanevi bir Türk astronomdur. 1877 yılında babasının görev yaptığı Rumeli topraklarında dünyaya gelen ve 7 Aralık 1955'te İstanbul'da hayata gözlerini yuman Fatin Hoca lakaplı bilgin, rasathaneyi 1910 senesinde İcadiye Tepesi'nde kurarak ülkede düzenli gözlemleri başlattı. Hem darülfünunda yetiştirdiği yüzlerce öğrencisiyle hem de TBMM'deki siyasi faaliyetleriyle adını tarihe altın harflerle yazdırdı.
Ailesi aslen Akseki'nin Gödene Bala Köyü'nden olan Fatin Bey'in babası, kadılık mesleğini icra eden Abdülgaffar Efendi'dir. Babasının kadılık görevi nedeniyle çocukluğu farklı bölgelerde geçen Fatin Bey, ilk eğitimini Akseki ve Alanya ilçelerinde başarıyla tamamladı. Orta öğrenim sürecini ise İzmir'in Bayındır kazasındaki mekteplerde bitirerek yüksek tahsil için imparatorluk başkenti İstanbul'a doğru yola çıktı. İstanbul'da Sultan Selim Camii Muvakkithanesi'nde zaman geçiren genç Fatin, dönemin son başmüneccimi olan Hüseyin Hilmi Efendi'nin yanında çıraklığa başladı. Burada geçirdiği verimli çalışma döneminde eski astronomi yöntemleri ile klasik takvim hazırlama usullerini derinlemesine kavradı. Yetenekleriyle ünlü bilim tarihçisi Salih Zeki Bey'in dikkatini çekti. Onun yönlendirmesiyle 1901'de kapılarını yeni açan Riyaziyyat Medresesi'ne girerek matematiksel bilimlerde yükseköğrenim görmeye hak kazandı.
Siyasi Mücadele ve Mehmet Akif Ersoy ile Dostluğu
Fatin Bey, Riyaziyyat Medresesi'ndeki eğitim yılları boyunca siyaset dünyasına da kayıtsız kalmadı. Öğrencilik döneminde, dönemin baskıcı rejimine karşı gizli faaliyet yürüten İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kurucu kadrosu arasında yer alıp siyasi eylemleri sebebiyle bir süre tutuklanarak cezaevinde kaldı. Hürriyet mücadelesinden hiçbir zaman vazgeçmedi. Yakın dostu Mehmet Akif Ersoy ve on bir arkadaşının cemiyete katılmasını da o sağladı. Ünlü şair Mehmet Akif Ersoy ile aralarındaki samimi dostluk o kadar derindi ki başarılı şair, 1912 yılında yayımlanan 'Süleymaniye Kürsüsünde' adlı şiirini Fatin Bey'e armağan etmiştir. 1908 yılında ilan edilen İkinci Meşrutiyet sonrasında ise siyasi faaliyetlerini tamamen sonlandırarak ilgisini yalnızca bilimsel çalışmalara adadı.
Akademik Yükseliş ve Modern Astronomi Eğitimi
Riyaziyyat Medresesi'ni 1904 yılında birincilik derecesiyle bitirmesinin ardından farklı eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği yapmaya başladı. Mezun olduğu medresede astronomi dersleri verdi. Ayrıca olasılık hesabı derslerini de üstlendi. Bilimsel başarıları sayesinde 1909 yılında Darülfünun Fen Medresesi bünyesinde müderrislik makamına getirildi. Bu kurumda yüzlerce öğrenci yetiştirdi. Akademik hayatında Fen Fakültesi dekanlığı görevini de üstlendi. Darülfünunda yürüttığı titiz çalışmalarla, Türkiye coğrafyasında modern gökbilim eğitiminin temellerini atmış oldu.
Kandilli Gözlemevi'nin Kuruluşu ve Bilim Mirası
Fatin Gökmen, 1910 senesinde Maarif Nazırı Emrullah Efendi tarafından Rasathane-i Amire müdürlüğü görevine resmen atandı. Aslında 1868 yılından beri faaliyette olan bu gözlemevinin binası ve aletleri, 1909'daki tarihi 31 Mart Olayları sırasında tamamen tahrip edilmişti. Bu sebeple kurumu baştan inşa etmekle görevlendirilen Fatin Bey, kapsamlı arazi incelemelerinin ardından en uygun yer olarak İcadiye Tepesi'ni seçti. Basit bir meteoroloji istasyonundan ziyade, Belçika'daki ünlü Uccle Kraliyet Gözlemevi standartlarında modern bir astronomi ve jeofizik merkezi kurmayı amaçlıyordu. Bu doğrultuda modern gözlemevi binalarını süratle inşa ettirerek Avrupa'dan son derece hassas bilimsel ölçüm aletleri satın aldırdı ve böylece günümüzde de faal olan efsanevi Kandilli Gözlemevi'nin temellerini sapasağlam attı. Fransız Meteoroloji Birliği vasıtasıyla getirilen birinci sınıf aletlerle, 1 Temmuz 1911 tarihinden itibaren düzenli olarak meteorolojik kayıtları başlatmayı başardı. Ardından patlak veren savaşlar nedeniyle gözlemevi, Cumhuriyet'in ilanına kadar tam manasıyla büyük çaplı astronomik araştırmaları gerçekleştiremedi. Bu zorlu dönemde kurum sadece sınırlı meteorolojik ölçümler yaptı ve basit ekipmanlarla ülkenin saat ayarını belirleyerek resmi dairelere bildirdi. Bilim insanı, ilerleyen yıllarda TBMM yedinci ve sekizinci dönem Konya milletvekili sıfatıyla parlamentoda da milletine hizmet etti. Hizmetlerini meclis çatısı altında sürdürdü.
Fatin Gökmen'in hayatı boyunca derin izler bıraktığı ve gelişimine katkı sağladığı başlıca kurumlar şunlardır:
- Gökbilim ve takvim hazırlama yöntemlerini ilk kez pratik olarak öğrendiği Sultan Selim Camii Muvakkithanesi,
- Matematik eğitimi alıp birincilikle mezun olduğu ve sonrasında dersler verdiği Riyaziyyat Medresesi,
- Uzun yıllar profesörlük ve dekanlık yaparak modern astronomi eğitiminin temellerini attığı Darülfünun Fen Medresesi,
- Cumhuriyet öncesinde sıfırdan kurarak ilk müdürlüğünü üstlendiği ve bilime kazandırdığı Kandilli Gözlemevi.