Mehmet Fatin Gökmen, ülkemizde modern gökbilimin temellerini atan, Kandilli Rasathanesi'nin kurucusu ve ilk müdürü olan değerli bir Türk astronom, siyasetçi ve din adamıdır. Kendisi 1877 yılında Antalya'nın Akseki ilçesinde doğdu. Zorlu savaş dönemlerine ve kısıtlı imkanlara rağmen İstanbul'daki İcadiye tepesinde kurduğu rasathane ile Türkiye'yi çağdaş gözlem yöntemleriyle tanıştırdı. Hayatı boyunca gökyüzünün gizemlerini çözmeye çalıştı. Yetiştirdiği yüzlerce öğrenci ve geride bıraktığı bilimsel mirasla Türk bilim tarihinin en saygın simalarından biri haline geldi.
Göklerin Peşinde Bir Ömür: Medreseden Fen Fakültesine
Mehmet Fatin Gökmen, çocukluk yıllarını doğduğu Akseki ve Alanya topraklarında geçirerek ilk eğitimini buralarda tamamladı. Gençlik yıllarında İzmir'in Bayındır ilçesine giderek orta öğrenimini alan Gökmen, daha sonra ilim tahsilini derinleştirmek amacıyla payitaht İstanbul'un yolunu tuttu. Fatih Medresesi'de medrese hazırlık sınıflarını başarıyla bitiren genç Fatin, Sultan Selim Camii Muvakkithanesi'nde dönemin başmüneccimi Hüseyin Hilmi Efendi'nin yanında çalıştı. Bu sırada astronomi ve matematik bilimlerine olağanüstü ilgi duydu. Bu merakı, ünlü ilim insanı Salih Zeki Bey'in dikkatini çekti. Salih Zeki Bey'in teşvikiyle 1901 senesinde kapılarımı yeni açan Riyaziyyat Medresesi'ne girdi. Bu fen fakültesini 1904 yılında birincilikle bitirmeyi başarıyla gerçekleştirdi. Mezuniyetinin ardından kısa bir süre Darüşşafaka bünyesinde matematik öğretmenliği yaparak meslek hayatına ısındı. Bilimsel yetkinliği sayesinde 1909 yılında, hocası Salih Zeki Bey'in daveti üzerine mezun olduğu Darülfünun Fen Medresesi'ne astronomi ve ihtimal hesabı müderrisi olarak girdi. Kendisi bu kurumun yöneticiliğini de yaptı. Akademik camiada sevgiyle anılan "Fatin Hoca" unvanını bu yıllarda kazanan tecrübeli akademisyen, kurumda bir dönem dekanlık vazifesini de üstlendi. 1933 yılına kadar sürdürdüğü bu akademik serüvende yüzlerce genç zihni eğiterek memlekette modern astronomi eğitiminin sarsılmaz kolonlarını inşa etti.
Kandilli Rasathanesi'nin Kuruluşu ve Bilimsel Devrim
Gökmen, öğrencilik yıllarından itibaren memleket meselelerine duyarsız kalmayarak İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kurucu kadrolarından biri oldu, hatta bu nedenle bir dönem tutukluluk yaşadı. Yakın dostu büyük şair Mehmet Akif Ersoy ve on bir arkadaşının bu cemiyete katılmasında başrolü oynayan Gökmen, II. Meşrutiyet'in ilan edilmesinin ardından siyasi faaliyetleri tamamen bırakarak kendisini bilime adadı. Takvimler 21 Haziran 1910 tarihini gösterdiğinde, dönemin Maarif Nazırı Emrullah Efendi, Fatin Hoca'yı tarihi geçmişi 1868'e uzanan ancak 31 Mart Vakası'nda büyük zarar gören Rasathane-i Amire'nin müdürlüğüne atadı. Yeni bir gözlemevi kurmak için kolları sıvayan Fatin Gökmen, detaylı incelemelerinin ardından merkez olarak bugün İcadiye Tepesi olarak bilinen stratejik noktayı seçti. O dönemde bu tepede sadece askeri yangın kulesi ve iki ufak oda bulunuyordu. Kendisi bu binaları hızla düzenlemeye başladı. Bunun için bakanlıktan 500 altın lira aldı. Fransız Meteoroloji Birliği Müdürü Angot ile doğrudan iletişime geçerek modern bir meteoroloji istasyonu için hayati önem taşıyan hassas aletleri sipariş etti. Siparişlerin ulaşmasıyla beraber 1 Temmuz 1911 tarihinden itibaren sistemli meteorolojik ölçümlere başladı. Böylece günümüzün modern Kandilli Gözlemevi'nin temellerini atmış oldu. Bu yeni kurum, deprem araştırmaları, yer manyetizması, oşinografi ve zaman tayini gibi çok yönlü alanlarda Türkiye'deki ilk bilimsel çalışmaları başlattı. Savaşlar yüzünden Cumhuriyet'e kadar büyük ölçekli çalışmalar yapılamadı. Sãdece meteorolojik gözlemler ve resmi saat ayarlarının iletimi bu dönemde sürdürdüldü.
Milli Mücadele'den Meclis Kürsüsüne Uzanan Miras
Vatansever kimliğini her fırsatta ortaya koyan Fatin Gökmen, işgal yıllarında İstanbul'da gizlice faaliyet yürüten Kuvayı Milliye Teşkilatı'na katılarak bağımsızlık mücadelesine aktif destek verdi. Cumhuriyet'in ilanından sonra bilimsel çalışmalarına ivme kazandıran ünlü gökbilimci, 1925 yılında çıkarılan özel bir kanunla hicri-kameri aybaşlarının bilimsel yöntemlerle hesaplanması görevini üstlendi. Takvim sistemini modern esaslara oturtmak için uzun yıllar emek veren Gökmen, tam on beş yıllık büyük bir gayretin neticesinde Almanya'dan 20 milimetrelik Zeiss marka gelişmiş bir teleskop getirterek 1935 yılında Kandilli'ye monte ettirdi. Yaşamı boyunca topladığı nadide matematik ve gökbilim eserlerinden oluşan muazzam kütüphaneyi titizlikle inceledi. Kitapların içine kendi eliyle yazdığı tanıtım notlarını yerleştirdi. Bu paha biçilemez koleksiyonu daha sonra Süleymaniye Kütüphanesi'ne bağışlayarak araştırmacıların hizmetine sundu. 1933 yılında üniversiteden ayrıldı. Kandilli Rasathanesi müdürlüğünden ise 1943 yılında emekliye ayrıldı. Fatin Hoca, ömrünün son döneminde aktif siyasete atılarak TBMM'de 7. ve 8. dönem Konya milletvekili olarak görev yaptı. Gökbilim tarihi alanında kaleme aldığı eserler şunlardır:
- Türk Takvimi (1936)
- Eski Hitay Takvimi (1936)
- Eski Türklerde Hey'et ve Takvim (1937)
- Rubu Tahtası, Nazariyâtı ve Tersimi (1948)
Mehmet Akif Ersoy'un Safahat'ının ikinci bölümü olan "Süleymaniye Kürsüsünde" eserini ithaf ettiği can dostu Fatin Gökmen, iki evlat sahibi olduğu bu dünyadan 7 Aralık 1955 tarihinde İstanbul'da 78 yaşında ayrıldı. Kendisinin hatırasına 1973 yılında TÜBİTAK Hizmet Ödülü verildi. Adı Beykoz'da bir ilköğretim okuluna ve Darüşşafaka Maslak tesislerindeki planetaryuma verilerek ölümsüzleştirildi.