Türk tiyatro ve sinema tarihinin öncü isimlerinden biri olan Refik Kemal Arduman, 20 Haziran 1901 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelmiş ve sanatla geçen ömrünün ardından 11 Temmuz 1981'de yine bu şehirde vefat etmiştir. Galatasaray Lisesi'nden mezun olduktan sonra mühendislik tahsili görmek amacıyla gittiği Almanya'da sinema dünyasıyla tanışan Arduman, yurda geri döndüğünde hem tiyatro sahnelerinde hem de sinemada son derece kalıcı izler bırakmıştır. O, oyunculuğunun yanı sıra yönetmenlik ve senaristlik kimliğiyle de Türk sanat dünyasına yön veren nadide isimlerdendir.
Almanya'dan Sahnelerimize Uzanan Sanat Yolculuğu
Genç yaşlarında aldığı mühendislik eğitimini sürdürmek üzere Almanya'ya giden Arduman, buradaki ünlü Ufa film stüdyolarında figüranlık yaparak sinema dünyasına ilk adımını attı. Bu tesadüfi başlangıç, onun yaşam çizgisine yepyeni bir yön kazandırdı. Yurda geri dönüş gerçekleştirdiği 1922 senesinde, Hale Opereti sahnesinde sergilenen "çardaş atlı" isimli eserle seyirci karşısına çıktı. Söz konusu müzikli oyunun ardından farklı operetlerde de sahne alarak oyunculuk yeteneğini halka gösterme fırsatı buldu.
Tiyatro sahnesindeki başarısı kısa sürede sinemaya yansıdı. İstanbul'da 1922 yılından itibaren çekilmeye başlanan "faciayı aşktan" adlı sinema filmiyle ilk kamera önü oyunculuk tecrübesine erişti. O dönem sinema sektörünün henüz ilk adımlarını attığı Türkiye'de bu sessiz film çalışması oyuncunun gelecekteki beyaz perde kariyerine zemin hazırladı.
Şehir Tiyatroları ve Türk Sinemasına Katkıları
Takvimler 1926 yılını gösterdiğinde Şehir Tiyatroları kadrosuna katılan yetenekli aktör, bu saygın sanat kurumunun tarih sahnesindeki ilk oyuncuları arasında sarsılmaz bir yer edindi. Tiyatro çatısı altında sergilediği üstün performanslarla seyircilerin beğenisini toplayan sanatçı, kurumun adeta sembol isimlerinden biri haline geldi. Uzun yıllar boyunca burada sahne alan Arduman, 1958 yılında Şehir Tiyatroları bünyesinden emekliliğe ayrılan ilk Türk sanatçı unvanını gururla kazandı. Bu durum tiyatro tarihi adına mühim bir dönüm noktasıydı. Sahnelerden emekli olmasına rağmen sinemaya olan tutkusunu kaybetmeyen usta isim, beyaz perdedeki oyunculuk faaliyetlerini 1975 senesine dek kararlılıkla sürdürdü.
Arduman, sadece aktörlük yapmakla yetinmeyip sinemanın mutfağında da aktif roller üstlenerek çok yönlü bir sanatçı olduğunu kanıtladı. Özellikle 1945 yılında yönetmenliğini üstlendiği Köroğlu filminin yanı sıra birkaç farklı sinema yapıtında da yönetmen koltuğunda görev yaptı. Yönetmenlik kariyerinde de kendine has bir bakış açısı geliştirmeye çalışan Arduman, kısıtlı imkanlara rağmen Türk sinemasına nitelikli eserler kazandırmayı hedefledi. Aynı zamanda sinema filmleri için özgün senaryolar kaleme alırken, meslek hayatı boyunca bir defa da yapımcılık denemesinde bulundu. Yaratıcı enerjisiyle sinemanın her alanında varlık gösterdi.
Yeşilçam sinemasına sadece kendi oyunculuğuyla değil, sektöre kazandırdığı dev yeteneklerle de unutulmaz hizmetler sunan Arduman, adeta bir okul gibi çalışarak yeni yıldızlar yetiştirdi. Özellikle kamera arkasındaki tecrübeleri, onun oyuncu yönetimi konusunda son derece başarılı bir eğitmen haline gelmesine katkı sağladı. Sinema sektörüne yeni yüzler kazandırmak konusundaki sezgileri sayesinde, Türk sinemasının gelişim seyrini değiştiren birçok genç yeteneğin elinden tuttu. Türk sinemasının köşe taşları haline gelecek olan usta aktör ve aktrislerin sektöre adım atmasında bizzat vesile oldu. Keşfettiği bu isimler zamanla milyonların sevgilisi haline geldi. Büyük sanatçının bizzat keşfettiği isimler arasında sinemamızın çok önemli üç ismi yer almaktadır:
- Turgut Özatay
- Ediz Hun
- Nevin Akkaya
Soy Ağacı ve Aile Bağları
Sanat dünyasındaki başarılarının yanı sıra Arduman'ın köklü aile geçmişi de ülkemizin toplumsal yapısında önemli bir yer teşkil etmektedir. Bunun yanında sanatçının geniş aile çevresi de Türkiye'nin yakından tanıdığı entelektüel figürlerle kesişen yollara sahiptir. Refik Kemal Arduman, yer bilimleri alanındaki çalışmalarıyla tanınan dünyaca ünlü akademisyen Celâl Şengör'ün babaannesinin öz kardeşidir. Aynı zamanda kendi öz kardeşi Samim Arduman'ın kızı Canan Hanım'ın eşi Erim Ersoy'un babaannesiyle de akrabalık bağları bulunmaktadır. Bu geniş aile bağları onun toplumsal profilini de tamamlar.