Türk edebiyatında sade dilin öncüsü olan Refik Halit Karay, 15 Haziran 1888 tarihinde İstanbul'da doğdu. Mizah yazarı, romancı ve oyun yazarı kimliğiyle tanınan usta kalem, eserleriyle edebiyatımıza yön verdi. Geniş kitlelere ulaşan temiz Türkçesiyle edebi alanda büyük iz bıraktı. Fırtınalı siyasi öyküsü ise hayatı boyunca peşini bırakmadı.
İlk Yazılar, Memuriyet ve Sürgün Dönemi
Maliye Başveznedarı Mehmet Halit Bey'in oğlu olan yazar, Mudurnu'dan payitahta göç eden köklü Karakayış ailesine mensuptur. Eğitim hayatına Vezneciler semtindeki Şemsü'l Maarif okulunda adım atan Karay, ardından Göztepe Taş Mektep'te eğitim gördü. 1900 senesinde girdiği Mekteb-i Sultani'yi (Galatasaray Lisesi) tamamlayamayan genç Refik Halit, 1907 yılında Mekteb-i Hukuk'a yazıldı. Mekteb-i Sultani'deki eğitimini yarıda bıraktıktan sonra Mekteb-i Hukuk'a giren yazar, genç yaşta adım attığı memuriyet hayatını II. Meşrutiyet'in ilanıyla sonlandırıp tamamen yazı dünyasına yönelmeyi tercih etti. Bu doğrultuda Maliye Nezareti bünyesindeki Devair-i Merkez Kalemi bürosunda memuriyet hayatına veda ederek, 1908 yılı itibarıyla Servet-i Fünun ile Tercüman-ı Hakikat gazetelerinde yazmaya başladı. Daha sonra Son Havadis adında yeni bir gazete çıkardı.
Hürriyet ve İtilaf Fırkası iktidarı döneminde 6. Belediye Dairesi Başkatibi unvanını aldı. Ancak 1912'den sonra İttihat ve Terakki iktidarı döneminde Şevket Paşa suikastı gerçekleşti. Muhalif duruşu yüzünden Sinop'a sürgün edildi. Bu sürgünlük hali Sinop ile sınırlı kalmayıp sırasıyla Çorum, Bilecik ve Ankara illerinde devam etti. Anadolu'daki sürgün yılları, 1918 senesinde Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin'in yardımlarıyla nihayet buldu. İstanbul'a dönen Karay; Vakit, Tasvir-i Efkar ve Zaman gazetelerinde makaleler kaleme aldı. Damat Ferid Paşa ile kurduğu dostluk sayesinde, mütarekeden sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na katılarak Genel Merkez Üyesi oldu. Robert Kolej bünyesinde Türkçe öğretmenliği görevini yürüten yazar, 1919 senesinde Posta ve Telgraf Umum Müdürü oldu. 1922 yılında ünlü hiciv dergisi Aydede'yi çıkardı.
150'likler Listesi ve Beyrut-Halep Yılları
Milli Mücadele muhalifi olan yazar için zor günler yaklaşıyordu. İstanbul'un kurtuluşunun ardından, İstiklal Savaşı aleyhindeki yazıları ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası üyeliği nedeniyle vatan hainliği suçlamasına maruz kalan yazar, 150'likler listesine dahil edilerek Beyrut ve Halep'i kapsayan on beş yıllık uzun bir sürgün hayatına gönderildi. Tam 15 yıl süren gurbet hayatında Doğruyol ve Vahdet gazetelerinin yönetimini üstlendi. Celal Bayar hükümetinin çıkardığı 29 Haziran 1938 tarihli af yasası ile yurda dönebildi. Türkiye'ye geldikten sonra politikadan tamamen uzak duran Refik Halit Karay, 18 Temmuz 1965'te İstanbul'da vefat etti. Öldüğünde 77 yaşındaydı ve İkizler burcuydu.
Edebi Çizgisi ve Türkçe Sevdası
İlk yazılarını Servet-i Fünun dergisinde yayımladı. Daha sonra Fecr-i Ati topluluğu saflarında yer aldı. Edebiyat-ı Cedide'nin abartılı anlatımına hep karşı çıktı. Eserlerinde halkın gündelik konuşma dilini, duru ve gösterişsiz yapısını büyük bir ustalıkla kullanan Karay, ağır ve anlaşılması güç olan abartılı üslubu reddederek sade Türkçe ve Milli Edebiyat akımlarının ülkemizde kök salmasında en önemli pay sahiplerinden biri haline geldi. Sade ve duru bir Türkçe kullanarak Milli Edebiyat akımına büyük katkı sundu. Mizahi yazılarındaki keskin zeka ve dilindeki benzersiz güzellik sayesinde, Milli Mücadele karşıtı olmasına rağmen Mustafa Kemal Atatürk'ün en sevdiği yazarlardan biri olmayı başardı.
Refik Halit Karay Eserleri
Yazarın edebiyat dünyasına kazandırdığı zengin külliyat şu şekildedir:
- Öykü: Memleket Hikayeleri (1919), Gurbet Hikayeleri (1940)
- Roman: İstanbul'un İç Yüzü (1920 - sonraki basımda İstanbul'un bir yüzü), Yizidin Kızı (1939), Çete (1939), Sürgün (1941), Anahtar (1947), Bu Bizim Hayatımız (1950), Nilgün (3 Cilt: Türk Prensesi Nilgün [1950], Mapa Melikesi Nilgün [1950], Nilgün'ün Sonu [1952], tek cilt 1960), Yer Altında Dünya Var (1953), Dişi Örümcek (1953), Bugünün Saraylısı (1954), 2000 Yılının Sevgilisi (1954), İki Cisimli Kadın (1955), Kadınlar Tekkesi (1956 - İki Cilt), Karlı Dağdaki Ateş (1956), Dört Yapraklı Yonca (1957), Sonuncu Kadeh (1957), Yerini Seven Fidan (1977), Ekmek Elden Su Gölden (1980), Ayın On Dördü (1980), Yüzen Bahçe (1981)
- Mizah ve Hiciv: Sakın Aldanma İnanma Kanma (1915), Kirpi'nin Dedikleri (1916), Ago Paşa'nın Hatıratı (1918), Ay Peşinde (1922), Tanıdıklarım (1922), Guguklu Saat (1925)
- Fıkra: Bir İçim Su (1931), Bir Avuç Saçma (1939), İlk Adım (1941), Üç Nesil Üç Hayat (1943), Makyajlı Kadın (1943), Tanrıya Şikayet (1944)
- Oyun: Kanije Müdafası ve Tiryaki Hasan Paşa (Müfit Ratip'le birlikte, oynandı ancak basılmadı), Deli (1929)
- Anı: Minelbap İlelmihrap (1946), Bir Ömür Boyunca (1990)