Türk edebiyatının ve gazeteciliğinin en üretken ve etkili kalemlerinden biri olan Refik Halit Karay, 15 Mart 1888 tarihinde İstanbul'un tarihi semtlerinden Beylerbeyi'nde dünyaya gözlerini açtı. Bolu'nun Mudurnu ilçesinden payitahta göç eden köklü Karakayış ailesine mensup olan yazar, Maliye Başveznedarı Mehmed Halid Bey'in oğludur. Hem yazdığı romanlarla edebiyat dünyasında derin izler bırakan hem de muhalif duruşuyla fırtınalı bir yaşam süren Karay, 18 Temmuz 1965'te yine doğduğu şehir olan İstanbul'da hayata veda etti. Keskin zekası, mizahi üslubu ve Türkçeyi kullanmaktaki benzersiz yeteneğiyle tanınan usta edebiyatçı, ömrü boyunca ülkenin siyasi çalkantılarının tam ortasında yer aldı.
Edebiyata İlk Adım ve Kirpi'nin Doğuşu
Gençlik yıllarında eğitim hayatına Galatasaray Sultanisi'nde başlayan Refik Halit Karay, buradaki öğreniminin ardından hukuk eğitimi almak üzere Hukuk Mektebi'ne devam etti. Mesleki kariyerine ilk olarak Maliye Nezareti bünyesinde memuriyet yaparak adım atan genç yazar, II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte içinde taşıdığı basın tutkusunun peşinden gitmeye karar verdi. Memuriyetten ayrılarak gazetecilik yapmaya başlayan Karay, 1909 yılında dönemin prestijli yayınlarından Tercüman-ı Hakikat gazetesinde muhabirlik ve mütercimlik görevlerini üstlendi. Basın dünyasında hızla kendine yer açan yazar, bu süreçte Son Havadis adını taşıyan kendi gazetesini kurarak girişimci yönünü de ortaya koydu. Bu girişim onun ilk yayıncılık deneyimiydi. Edebi çevrelerde adını duyurmaya başladığı bu dönemde Fecriâtî topluluğuna katılarak edebi çizgisini netleştirdi.
Yazarın asıl büyük çıkışı ve Türk mizah tarihindeki yerini sağlamlaştırması ise mizahi yazılarıyla oldu. Kalem dergisinde yazmaya başladığı dönemde kullandığı 'Kirpi' takma adı, onun sivri dilli ve iğneleyici üslubunun adeta bir simgesi haline geldi. Eşref dergisinde o dönemin edebiyatını tanıtan portreler kaleme alırken, Cem dergisinde ise başyazarlık görevini üstlenerek mizah yazarlığına devam etti. Siyasi fikirleri doğrultusunda Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na katılan usta yazar, daha sonra ülkenin siyasi mizah dünyasına damga vuracak olan ünlü Aydede dergisini yayın hayatına kazandırdı.
Sürgün Yılları ve Zorunlu Beyrut Günleri
Siyasi duruşu ve muhalif yazıları nedeniyle Refik Halit Karay'ın hayatı sık sık zorunlu adres değişiklikleriyle şekillendi. Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın iktidara gelişiyle birlikte 1912 senesinde Beyoğlu Belediyesi Başkatibi olarak atandı. Bu görev onun için önemli bir adımdı. Ancak iktidar İttihatçıların eline geçti. Bu durum yazarın hayatını zorlaştırdı. Yazdığı eleştirel yazılardan ötürü 1913 yılında Sinop'a sürgün edildi. Daha sonra Çorum, Ankara ve Bilecik'e gönderildi. Anadolu'yu yakından tanıma fırsatı bulduğu bu mecburi seyahatlerin ardından İstanbul'a geri dönebildi. Payitahtta bir süre Robert Kolej'de Türkçe öğretmenliği yaparak geçimini sağladı ve Yeni Mecmua dergisinde yazılarını sürdürdü.
I. Dünya Savaşı'nın ardından Hürriyet ve İtilaf Fırkası Genel Merkezi'nde aktif görev alan Karay, 1919 yılında Posta Telgraf Umum Müdürlüğü görevine getirildi. Bu süreçte Alemdar ve Peyam-ı Sabah gazeteleri ile kendi çıkardığı Aydede dergisinde Milli Mücadele aleyhine yazdığı sert yazılar hayatının dönüm noktası oldu. Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sonuçlanmasının ardından vatan hainliği iddiasıyla suçlanan yazar, Yüzellilikler listesine dahil edildi. Bu karar hayatını tamamen değiştirdi. 1922 yılında sınır dışı edildi. Beyrut ve Halep gibi Ortadoğu şehirlerinde geçen bu 16 yıllık sürgün dönemi, onun edebi birikimini ve gözlem yeteneğini besleyen hüzünlü bir süreç oldu.
Refik Halit Karay'ın sürgün ve mecburi ikamet yıllarında kaldığı bazı önemli şehirler şunlardır:
- Sinop
- Çorum
- Ankara
- Bilecik
- Beyrut
- Halep
Yurda Dönüş ve Edebi Mirası
Sürgünde geçirdiği yıllarda vatan hasretiyle dolu olan Refik Halit Karay, Mustafa Kemal Atatürk'e hitaben yazdığı mektuplar ve şiirler aracılığıyla Yüzellilikler listesinde yer alan kişilerin affedilmesi yönünde önemli diplomatik çabalar sarf etti. Bu çabalar nihayet sonuç verdi ve 1938 yılında çıkarılan genel af yasası sayesinde yazarın 16 yıllık gurbet hayatı son buldu. Aynı yılın Temmuz ayında büyük bir sevinçle vatanına geri dönen Karay, kaldığı yerden basın ve edebiyat dünyasına hızlı bir giriş yaptı. Başta Tan gazetesi olmak üzere çeşitli yayın organlarında hikaye, roman ve fıkralar tefrika etmeye başladı.
Türkiye'ye döndükten sonra da mizah tutkusundan vazgeçmeyen yazar, 1948 ile 1949 yılları arasında efsanevi dergisi Aydede'yi yeniden okurlarla buluşturdu. Hayatının son dönemine kadar durmaksızın yazmaya devam eden Refik Halit Karay, 18 Temmuz 1965 tarihinde İstanbul'da yaşama gözlerini yumdu ve naaşı Zincirlikuyu Mezarlığı'na defnedildi.