Türk halk kültürünün en önemli simalarından biri olan ve Bolu'nun Dörtdivan ilçesinde dünyaya geldiği tahmin edilen halk ozanı Köroğlu, on altıncı yüzyılda adaletsizliğe karşı sazıyla ve kılıcıyla başkaldıran destansı bir kahramandır. Asıl adı Ruşen Ali olan bu yiğit ozan, babasının intikamını almak amacıyla dağlara çıkarak zulme karşı büyük bir mücadele başlatmıştır.
Bolu Beyi ile Savaş ve Dağlara Çıkış
Askeri geçmişi olan eski bir ordu mensubu ve sonrasında düzen dışına çıkan bir Celali eşkıyası şeklinde nitelendirilen Köroğlu, halk belleğinde hem cesur bir savaşçı hem de hisli bir şair olarak yer edinmiştir. Gençlik yıllarında Osmanlı ordusuna katılarak III. Murat devrindeki İran savaşlarında (1578-1584) görev alan Ruşen Ali, hayatının kırılma noktasını babasının uğradığı haksızlıkla yaşar. Bolu Beyi'nin seyisliğini yapan babası Yusuf, beyin beğenmediği bir tay yüzünden gözlerine mil çekilerek cezalandırılır. Bu acı olay, genç yiğidin Bolu Beyi'ne karşı ömür boyu sürecek intikam ateşini körükler. Dağları mesken tutan Köroğlu, adaletsiz düzene karşı başkaldırının bayraktarı olur.
Kendi yasalarını uygulayan bir kanun kaçağı olarak Çamlıbel mevkisinde görkemli bir kale inşa ettiren yiğit ozan, etrafına topladığı sadık adamlarıyla küçük bir ordu kurar. Bölgeden geçen zengin ticaret kervanlarından geçiş vergisi alan, vermeyenleri ise cezalandıran bu güç, ezilenlerin umudu haline gelir. Zengin beylerden ve paşalardan topladığı ganimetleri yoksul halka paylaştırması, onun eşkıyalığını halk gözünde meşrulaştırır. Zalim yöneticilerin ordularını defalarca hezimete uğratan Ruşen Ali, gücü ve iyilikseverliğiyle efsaneleşir.
Sihirli Köpükler ve Kır-At'ın Efsanesi
Efsaneye göre, Köroğlu'nun yenilmezliği ve sanatsal gücü, doğaüstü olaylarla yakından ilişkilidir. Babasının direktifleriyle karanlık ahırda yetiştirilen o sıradan tay, zamanla kanatlanarak eşsiz bir küheylana, yani ünlü Kır-At'a dönüşür. İntikam peşindeki baba ve oğul, sihirli suların aktığı Aras nehrine giderek Bingöl dağlarından gelecek üç kutsal köpüğü beklemeye koyulurlar. Babasının içerek gençleşmeyi ve yeniden görmeyi umduğu bu köpükleri Ruşen Ali gizlice tüketir. Bu sihirli üç köpükten biri ona şu yetenekleri sağlar:
- Kendisine ölümsüz bir yaşam sunan ebedi hayat gücü.
- Düşmanlarına karşı koymasını sağlayan eşsiz bir yiğitlik.
- Yüzyıllarca dilden dile dolaşacak olan üstün şairlik yeteneği.
Babası Yusuf'un vefatından sonra tamamen yalnız kalan halk kahramanı, sadık atıyla beraber dağların hakimi olur. Hayatı boyunca pek çok serüvene atılan ozan, güzelliğini duyduğu Üsküdar Kasapbaşı'nın oğlu Ayvaz'ı kaçırıp evlat edinirken, Bolu Beyi'nin kız kardeşi Döne Hanım ile de evlenerek gücünü pekiştirir. Karşılaştığı her tuzaktan ve zindan tecrübesinden kıvrak zekası ve kılıcının kuvvetiyle kurtulmayı başarır.
Kültürel Mirası ve Mertliğin Bozulması
Eski yiğitlik geleneklerinin sona ermesi, ateşli silahların yaygınlaşmasıyla gerçekleşir. Halk ozanının dilinden dökülen "Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu" sözü, savaş meydanlarındaki köklü değişimi özetleyen tarihi bir deyiş haline gelmiştir. Delikli demirin ortaya çıkmasıyla mertçe dövüşme geleneğinin bittiğini gören Köroğlu, yoldaşlarına dağılma emri verir. Can dostu Kır-At'ın ansızın kayıplara karşımasının ardından, haktan şaşmayan bu ulu ozan da sırra kadem basarak Kırklara karşır.
Destansı yaşamı ve söylediği koçaklamalar, modern Türk edebiyatının usta kalemi Yaşar Kemal'in Üç Anadolu Efsanesi isimli eserinde yeniden hayat bulmuştur. Ayrıca sanatçının dilden dile dolaşan ezgileri, beyaz perdeye de aktarılmıştır. Sinema dünyasında derin izler bırakan 1968 yapımı sinema filminde, başrolleri Cüneyt Arkın ile Fatma Girik paylaşmıştır. Kiziroğlu Mustafa Bey gibi rakiplerine bile yiğitçe türküler yakan ozan, adalet arayanların ortak sesi olmaya devam etmektedir.