Köprülü Mehmet Paşa, 1575 yılında Arnavutluk'un Berat sancağına bağlı Rudnik (Ruznik) köyünde dünyaya geldi. Babasının adı Hüseyin'dir. Genç yaşta İstanbul'a getirilerek Osmanlı sarayı hizmetine alındı; ilk görevi hassa aşçıları neferliği oldu. Sarayın kademelerinde yetki ve tecrube kazanarak yükseldi. 15 Eylül 1656'da, Osmanlı tarihinin en bunaltmlı dönemlerinden birinde, 80 yaşında sadrazamlığa atandı. Ölümüne dek bu makamda kalan Mehmet Paşa, 31 Ekim 1661'de Edirne'de 86 yaşında hayatını kaybetti ve İstanbul'daki türbesine defnedildi.
Uzun ve Çetrefilli Bir Yükseliş
Koruyucusu Boşnak Hüsrev Paşa'nın sadrazamlığı döneminde hazinedairlık görevi üstlenen Mehmet Paşa, Hüsrev Paşa'nın 1632'deki katle edilmesinden sonra değişli külen voyvodalık ve sancak beyliklerinde çalıştı. Amasya'ya bağlı Köprü kasabasında Ayşe Hanım'la evlenip bir süre orada yaşaması, kendisine Köprülü lakabını kazandırdı; kasabaya sonradan Vezirköprü adının verilmesi de bu bağlantıyla doğrudan ilişkilidir. 1638-1639 Bağdat seferinde Çorum sancakbeyi sıfatıyla katıldı ve yaralandı. Sarayın "birun" denilen dış hizmetlerinde tutulması ve tahsilinin sınırlı kalması, onun görevde geç yükselmesinin başlıca nedeni sayılır. 1647-1656 arasında Köstendil ile iki kez Trablusşam valiliği yaptı; bu süreçte Sivas valisi Varvar Ali Paşa'ya yenilip kısa süre esir kal-dı, ardından Katırcıoğlu Mehmed'i savaşmadan af dilem eye razı ederek olası bir çatışmayı önledi.
Sadrazamlık: Kargaşadan Düzene
IV. Mehmet'in saltanatı, Çanakkale Boğazı'nın Venediklilerce kapatılması, Bozcaada, Semadirek ve Limni adalarının elden çıkması, ordu içindeki anarşi ve hızlı sadrazam değişiklikleriyle geçti. Valide Hatice Turhan Sultan, 1656'da bu buhranı aşmak için Köprülü Mehmet Paşa'yı tercih etti. Paşa ise görevi; ancak kendisine geniş yetkiler tanınması ve aleyhine yapılacak girizgahlara itibar edilmemesi koşuluyla kabul etti. Sadrazamlığa oturur oturmaz zorlaları birer birer tasfiye etti, Yeniçeri Ocağı'nı disiplin altına aldı ve kendi i stihbarat ağını kurarak iktidarını pekiştirdi. Fener Rum Patriği III. Partemies'i, ahaliye zarar veren tutumu ve Eflak voyvodasiyla kurduğu ilişkiler gerekçesiyle idam ettirdi. Ulema sınıfı arasındaki gerginliği de bertaraf ederek devlet mekanizmasını yeniden işler hale getirdi.
Deniz cephesinde, Kaptan Topal Mehmet Paşa'nın donanmayla, kendisinin karadan yürüttüğü eş zamanlı harekat sayesinde Venedikliler boğazdan sürgün edil di. Bozcaada 31 Ağustos 1657'de, Limni ise 15 Kasım 1657'de yeniden Osmanlı toprağına katıldı. 1658 yazında Üstlenilen Erdel seferiyle Yanova ele geçirildi; Prens Georges Rakoczy kaçarken yerine Akos Borcsai atandı ve Erdel'in haraci kırk bin altına yükseltildi. Avrupa'daki bu seferden döner dönmez Anadolu'da harekete geçen Celali nitelikli Abaza Hasan Paşa isyanını da başarıyla çökertti. 1659'da ise Kırım Tatarlarıyla koordineli biçimde Rus ordusunu dağıttı.
İdari Reformlar, Miras ve Eleştiriler
Yönetimde kazan ve düzen kadar kural açısından da önemli adımlar attı. Ulufe dağıtımındaki yolsuzlukları engelledi; gemilerdeki kürekçilerin haklarını korumak amacıyla "kürekçi akçesi" adında bir ödenek tesis etti. Kubbe vezirlerinin sayısını azaltırken mevali ve müderris ziyaretleri gibi işlevsiz gelenekleri de kaldırdı. Hayatta bıraktığı yapılar arasında şunlar sayılabilir:
- Yanova: Cami, mektep, dükanlar, Körös nehri üzerine değirmen
- Vezirköprü: Çeşme, namaz gah, su yolu
- Şam: Cisr Şu gur'da cami, mescit, mektep, han
- Gümüşhacıköy: Cami, mektep, han
- Hendek ile Sapanca arasında uzun bir köprü
Tarihçi Naima, onu devleti içinde bulunduğu derin bunalimdan çıkaran, refahı yeniden tesis eden büyük bir devlet adamı olarak değerlendirirken Silahdar Fındıklılı Mehmed Ağa onu "hunhar" diye nitelendirmiştir. Her iki görüş de onun devlet anlayışının iki yüzünü yansıtır: kıyasıya bir disiplin anlayışı ve bununla birlikte gelen merhametsiz bir tasfiye politikası. Ölümünden sonra görevi, Şam'da bulunan oğlu Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'ya devredildi; oğulları ve torunları, XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Köprülüler ailesinin önderliğinde Osmanlı yönetiminde belirleyici rol oynadı.