İstanbul'un tarihi sokaklarında başlayan ve sınırları aşarak küresel bilim camiasına uzanan bir öykünün kahramanıdır Ali Mehmet Celâl Şengör. 24 Mart 1955 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açan Şengör, yer bilimleri dünyasında çığır açan çalışmalarıyla tanınan, modern tektonik araştırmalarına yön veren ve kaleme aldığı eserlerle geniş kitlelere ulaşan öncü bir bilim insanıdır. Koç burcunun tüm enerjisini ve kararlılığını taşıyan araştırmacı, henüz ilkokul yıllarında Şişli Terakki İlkokulu'nda adım atarak eğitim hayatına başladı. 1973 yılında prestijli eğitim kurumlarından Robert Kolej'den mezun olan Şengör, jeolojiye duyduğu tutkunun peşinden giderek Amerika Birleşik Devletleri'nin yolunu tuttu. Eğitimini New York Eyalet Üniversitesi'nde (State University of New York at Albany) sürdüren bilim insanı, 1978 senesinde buradan jeolog unvanıyla mezun oldu. Aynı seçkin yükseköğretim kurumunda 1979 yılında yüksek lisans derecesini elde eden Şengör, akademik basamakları hızla tırmanarak 1982 yılında doktora unvanını alarak yer bilimleri alanındaki uzmanlığını tescilledi.
Akademik Yolculuk ve Türkiye'ye Dönüş
Doktora çalışmalarını tamamladıktan sonra ülkesine dönen başarılı akademisyen, 1981 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Bölümü bünyesinde asistan olarak göreve başladı. Türkiye'deki genç beyinlere ışık tutma amacıyla yola çıkan Şengör, New York'taki State University of New York at Albany'den de 1982 yılında resmi olarak doktorasını aldı. Akademik basamakları kararlılıkla tırmanan yer bilimci, 1986 yılına gelindiğinde İTÜ Maden Fakültesi Genel Jeoloji Bölümü'nde doçentlik makamına yükseldi. Çalışmalarını aralıksız sürdüren Şengör, takvimler 1992 yılını gösterdiğinde aynı fakültenin Genel Jeoloji Anabilim Dalı'nda profesörlük kadrosuna atandı. Bir yıl sonra, 1993 senesinde Türkiye Bilimler Akademisi'nin (TÜBA) kuruluş aşamasında aktif görev üstlenerek kurucular arasında yer aldı ve aynı dönemde TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeliğine seçilerek ülkedeki bilimsel politikalara yön verdi. Eğitimcilik kariyerini sadece ulusal sınırlarla kısıtlamayan profesör; Fransa, İngiltere, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki saygın üniversitelerde misafir öğretim üyesi olarak dersler verdi.
Küresel Başarılar ve Saygın Üyelikler
Yapısal jeoloji ve tektonik konularında yaptığı derinlikli araştırmalarla uluslararası alanda büyük saygınlık kazanan bilim insanı, dünya genelinde adını altın harflerle yazdırdı. ABD Ulusal Bilimler Akademisi'ne üye seçilmeyi başaran ilk Türk bilim insanı unvanını elde ederek tarihi bir başarıya imza attı. Bunun yanı sıra, 1990 senesinde kıtanın en seçkin topluluklarından Academia Europaea'ya kabul edilen Şengör, aynı yıl Avusturya Jeoloji Servisi'nin muhabir üyeliğine getirildi. Bir yıl sonra, 1991'de Avusturya Jeoloji Derneği tarafından şeref üyeliğiyle taçlandırıldı. Küresel yer bilimi literatürüne yön veren profesör, kariyeri boyunca yapısal jeoloji ile tektonik sahalarında 175 makale ve 6 büyük bilimsel esere imza attı. Birçok ulusal ve uluslararası hakemli dergide editörlük koltuğuna oturan Şengör, yayın kurullarında aktif roller alarak bilimin yayılmasına katkı sağladı. Üstün dil yetenekleriyle de dikkat çeken akademisyen; İngilizce, Almanca ve Fransızca dillerini ileri derecede konuşabilmekte, bununla birlikte Felemenkçe, İtalyanca, Portekizce, İspanyolca ve Osmanlı Türkçesini rahatlıkla okuyabilmektedir.
Edebi Çabalar, Kitaplar ve Ödüller
Bilimsel kimliğinin yanı sıra kalemi güçlü bir yazar olan Celal Şengör, popüler bilimden felsefeye uzanan geniş bir yelpazede eserler üretti. 1997 ile 1998 yılları arasında Cumhuriyet Gazetesi'nde yayımlanan ve büyük ilgi gören denemeleri 'Zümrütname' ismiyle kitaplaştırılarak okurlarla buluştu. Evliliğini 1986 yılında Oya Maltepe ile birleştiren Şengör'ün bu mutlu birlikteliğinden 1989 yılında H. C. Asım Şengör adını verdikleri bir oğlu dünyaya geldi. Yer bilimlerine yaptığı eşsiz katkılar, kendisine dünya çapında çok sayıda prestijli ödül ve nişan kazandırdı. Bilim insanının aldığı ödüller ve kaleme aldığı önemli kitaplar şu şekildedir:
Seçkin Kitapları
- Zümrütname (Yapı Kredi Yayınları, 1999)
- Deprem Kuşağı Deprem Nedir? Ne Değildir (Çeviri, Doğan Kitapçılık, 2000)
- Hasan Ali Yücel ve Türk Aydınlanması (TÜBİTAK Yayınları, 2001)
- Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler (Yapı Kredi Yayınları, 2003)
- Yaşamın Evrimi (İstanbul Teknik Üniversitesi Yayınları, 2004)
- 99 Sayfada İstanbul Depremi (İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)
- Dahi Diktatör (Ka Kitap, 2014)
- Bilgiyle Sohbet - Popüler Bilim Yazıları (İş Bankası Kültür Yayınları, 2014)
- Aptalı Tanımak (Ka Kitap, 2015)
- Newton neden Türk değildi? (Ka Kitap, 2015)
- Cehennemdeki Üniversiteliler (Ka Kitap, 2016)
- Bir Toplum Nasıl İntihar Eder? (Ka Kitap, 2016)
- Bilgiyle Sohbet Popüler Bilim Yazıları (2017)
- Bilimin Büyüsü (İnkılap Kitabevi, 2019)
Kazanılan Saygın Ödüller
- Londra Jeoloji Cemiyeti Başkanlık Ödülü (1984)
- TÜBİTAK Bilim Ödülü (1986)
- Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi Şeref Bilim Doktoru Unvanı (1988)
- Kültür Bakanlığı Bilgi Çağı Ödülü (1991)
- Fransız Fizik Cemiyeti ve École Normale Supérieure Vakfı Rammal Madalyası (1994)
- Collège de France Madalyası (1998)
- Londra Jeoloji Cemiyeti Bigsby Madalyası (1999)
- Guztav-Steinman Madalyası (2010)
- Arthur Holmes Madalyonu (2017)
- Mary C. Rabbitt Jeoloji Tarihi ve Felsefesi Ödülü (2017)
- Eduard-Suess Madalyası (2020)