Ali Mehmet Celâl Şengör, 1955 yılında İstanbul'da dünyaya gelmiş dünyaca ünlü bir Türk yer bilimci, akademisyen ve yazardır. Yapısal jeoloji ile tektonik dallarındaki çalışmalarıyla tanınır. Özellikle dağ kuşaklarının yapısına şerit kıtaların etkisini ortaya koyarak bilim dünyasında büyük ses getirmiştir. Kendi keşfettiği şerit kıtaya Kimmer Kıtası adını vererek yer bilimleri literatürüne adını yazdırmayı başarmıştir. Bu keşif, jeoloji tarihindeki en önemli adımlardan biridir.
Eğitim Hayatı ve Bilime İlk Adımları
Celâl Şengör, kökleri Kosova, Makedonya, Preveze ve Yanya gibi coğrafyalara uzanan göçmen bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Babası Mehmet Asım Şengör, annesi ise Günseli Güler Şengör'dür. Küçük yaşta Jules Verne okuyarak jeolojiye büyük ilgi duymaya başladı. İlkokul olarak Şişli Terakki Lisesinin ilkokulunda okusa da beşinci sınıfta öğretmeniyle tartışarak okuldan atıldı. İlkokulu Bayezid İlkokulunda, ortaokulu ise Işık Lisesinde tamamlayarak eğitimine devam etti. 1969 yılında Robert Kolej sınavlarını kazanarak buraya girdi ve 1973 senesinde liseden mezun oldu. Genç Celâl, lisenin ardından yüksegörenim görmek amacıyla Amerika Birleşik Devletleri'nin yolunu tuttu.
Lisans eğitimine Houston Üniversitesinde başlasa da iki buçuk yıl sonra New York Eyalet Üniversitesi Albany'ye geçiş yaptı. 1978 yılında jeoloji bölümünden mezuniyetini alan Şengör, akademik çalışmalarını aynı üniversitede sürdürdü. Çarpışma bölgelerindeki kıtasal bozulmaların geometri ve kinematiği üzerine yazdığı tezle 1979 yılında yüksek lisans derecesi elde etti. Üç sene sonra, doğu İsviçre'nin jeolojik yapısını Tetis bağlamında ele alan kapsamı teziyle doktora unvanını kazandı. Doktorası esnasında jeolojinin önde gelen isimlerinden John Frederick Dewey ile birlikte çalışması ona eşsiz bir vizyon sağladı.
Kariyeri ve Çığır Açan Keşifleri
1981 yılında Türkiye'ye dönerek İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi'nin Genel Jeoloji kürsüsünde asistanlık görevine başladı. Akademik kariyerini kesintisiz sürdürdüğü İTÜ bünyesinde 1986'da doçent, 1992'de ise profesör kadrosuna atandı. Keşfettiği Kimmer Kıtası ile yaklaşık 250 milyon yıl öncesinin kıtasal hareketlerine ışık tutan devrim niteliğinde bir çalışma gerçekleştirdi. Bu kıtayı, Neo-Tetis ile Paleo-Tetis'i ayıran ve Paleo-Tetis'in kapanmasına yol açan şerit şeklinde bir kara parçası olarak tanımladı. Yücel Yılmaz ile beraber kaleme aldığı ve levha tektoniği çerçevesinde Türkiye'nin jeolojik konumunu değerlendirdiği çalışması, yer bilimleri dünyasında referans gösterilen en büyük klasiklerden biri kabul edilmektedir. Şengör, ömrü boyunca yer bilimi ve tektonik konularında yüzlerce bilimsel makale ile tebliğe imza atmıştır.
Seçkin çalışmaları Celâl Şengör'ü dünyanın en prestijli bilim akademilerinin zirvesine taşıdı. 2000 senesinde ABD Ulusal Bilimler Akademisi yabancı üyehğine seçilen ilk Türk bilim insanı olarak büyük gurur yarattı. Fuat Köprülü'den sonra Rusya Bilimler Akademisi'ne kabul edilen ikinci Türk profesör unvanını elde etti. Bu başarıların yanı sıra, yer bilimlerine yaptığı katkılardan ötürü Londra Jeoloji Topluluğu'nun prestijli Bigsby Madalyası'na ve Alman Jeoloji Derneği'nin en saygın nişanı olan Gustav Steinmann Madalyası'na layık görüldü. Fransa, İngiltere, Avusturya ve ABD gibi ülkelerde misafir profesörlük yaptı. Avrupa'nın en eski ve prestijli topluluklarından olan İtalyan Lincei Akademisi'nin yanı sıra Alman Leopoldina gibi köklü bilim kuruluşlarına da kabul edilmesi, onun evrensel çaptaki başarısının en net göstergelerinden biridir.
Şengör'ün seçildiği seçkin akademilerden bazıları şunlardır:
- ABD Ulusal Bilimler Akademisi (NAS)
- Rusya Bilimler Akademisi
- Alman Leopoldina Ulusal Bilimler Akademisi
- İtalyan Lincei Akademisi (Accademia dei Lincei)
- Academia Europaea (Avrupa Akademisi)
Özel Dünyası ve Entelektüler Mirası
Bilim insanının kişisel dünyası da en az mesleki kariyeri kadar renkli ayrıntılar barındırır. 1986'da Oya Maltepe ile evlenen Şengör'ün, 1989 doğumlu Hakkı Celalettin Asım adında bir oğlu vardır. Asperger Sendromu teşhisi konulan bilim insanı, bu özelliğinin odaklanma becerisine büyük katkı sağladığını belirtir. Kendisi, kütüphanesinde 30 binden fazla kitap barındırır. Çok iyi derecede İngilizce, Fransızca ve Almanca bilmektedir. 2022 yılında yarım asırlık yuvası olan İstanbul Teknik Üniversitesi'ndeki görevlerinden resmen emekliye ayrılan değerli yer bilimci, günümüzde de popüler dergilerde yazı yazmayı ve bilimsel araştırmalarını sürdürmeyi ihmal etmemektedir.