İstanbul'da 8 Temmuz 1940 tarihinde hayata gözlerini açan ve Türk gökbilim tarihinin en seçkin deneysel astrofizikçilerinden biri olan Hakkı Boran Ögelman, evrenin derinliklerini anlama yolundaki çalışmalarını 4 Eylül 2011'de Teksas'ta noktaladı. Kendisi, yüksek enerji astrofiziğinin çok sayıda alanında yaptığı uluslararası düzeydeki araştırmalarla ülkemizin gurur kaynaklarından biri haline geldi. Özellikle pulsar, quasar ve nötron yıldızları üzerine gerçekleştirdiği özgün bilimsel çalışmalarla küresel ölçekte kabul gördü. Genç yaşından itibaren fizik alanına duyduğu derin tutku, onu dünya çapında projelere dahil etti. Akademisyen, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin kurulmasında gösterdiği üstün gayretlerin yanında, küresel iklim değişikliği ve enerji sorunlarına yönelik geliştirdiği vizyoner bakış açısıyla da tanınmaktadır.
Eğitim Hayatı ve Amerika Macerası
İstanbul doğumlu olan Ögelman'ın çocukluk yılları, ailesinin Ankara'ya taşınmasıyla başkentte şekillenmeye başladı. Hukukçu bir baba olan Salehettin Bey ve öğretmenlik mesleğini icra eden Vedya Özlem Hanım'ın oğlu olan Hakkı Ögelman, henüz on yaşındayken yatılı okul serüvenine adım attı. İstanbul'un köklü eğitim kurumlarından Robert Kolej'e kaydolan genç Hakkı, buradaki eğitimini başarıyla tamamladıktan sonra yükseköğrenimi için Amerika Birleşik Devletleri'nin yolunu tuttu. Indiana eyaletinde konumlanan DePauw Üniversitesi'nde fizik eğitimi almaya başladı. Üniversite yıllarında hayatını birleştireceği Ivy White ile tanıştı ve bu evlilikten Kenan ile Nedim adında iki evlat sahibi oldu.
Uzay Biliminde Zirveye Giden Yol
Akademik basamakları hızla tırmanan Ögelman, Cornell Üniversitesi'nde doktora eğitimine devam etti. Bu süreçte adeta deneysel dehasını kanıtlayan bir projeye imza atarak, atmosferin üst katmanlarından kozmik gama ışını verileri toplayacak özel bir balon dedektörü tasarladı. Profesör K. Greisen ve Doktor J. Delvaille gibi iki önemli bilim insanının danışmanlığında hazırladığı "Search for Discrete Sources of High Energy Cosmic Gamma Rays" başlıklı teziyle 1966 yılında doktora derecesini aldı. Bu başarısının ardından Avustralya'ya geçerek Sidney Üniversitesi bünyesinde post-doktora çalışmalarını yürüttü. NASA'nın ilk büyük uzay üssü olan Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden kazandığı prestijli burs sayesinde, burada üç yıl boyunca kesintisiz araştırma yapma imkanı buldu. Bu dönemde nötron yıldızları, pulsarlar ve kuasarlar gibi karmaşık uzay yapıları üzerine yaptığı gözlemlerle dünya çapında tanınan bir otoriteye dönüştü.
Yurda Dönüş ve ODTÜ Yılları
Ülkesine hizmet etme gayesiyle 1969 yılında Türkiye'ye dönen bilim insanı, zorunlu vatani görevini tamamlamasının ardından Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) kadrosuna katıldı. Çok genç yaşta, 1970 senesinde ODTÜ Fizik Bölümü Başkanlığı görevini üstlenerek idari ve akademik anlamda büyük bir sorumluluk yüklendi. Öğrencileriyle kurduğu sinerji sayesinde çok konuşulan projelere imza attı. Gökbiliminin yanı sıra arkeoloji bilimine de katkı sunarak karbon-14 yaş tayini metotları üzerine çalışmalar yürüttü. 1972 yılında uzaya gönderilen meşhur SAS II uydusu projesinde ana araştırmacılardan biri olarak yer aldı.
Ögelman ve öğrencilerinin yürüttüğü süpernova ışığı izleme deneyleri şu üç stratejik noktaya kurulan sistemlerle gerçekleştirilmiştir:
- ODTÜ Fizik Bölümü'nün çatısı
- Ege Üniversitesi Gözlemevi
- Gaziantep ODTÜ kampüsü
Söz konusu çalışmalarda elde edilen verilerin Ankara'ya telsiz bağlantılarıyla aktarılması ve süpernovaların başarıyla yakalanması, o dönem dünya genelinde büyük bir yankı uyandırarak saygın bilim dergisi New Scientist sayfalarında da genişçe yer buldu.
Bilimsel Mirası ve Son Dönem
Bilim politikalarının şekillenmesinde aktif görev alan Ögelman, 1976 yılında TÜBİTAK Bilim Kurulu üyeliğine seçildi ve bu önemli sorumluluğu 1983 yılına kadar başarıyla sürdürdü. Özel hayatında yeni bir sayfa açarak ilk eşinden ayrıldı ve meslektaşı olan Doktor Yeter Göksu ile ikinci evliliğini gerçekleştirdi. 1977 yılında ODTÜ'deki akademik görevine haksız bir şekilde son verilse de yılmadı ve başlattığı yasal mücadeleyi kazanarak Danıştay kararıyla üniversitedeki görevine geri döndü. Ömrünün son anına kadar bilim üretmeye, insanlığı aydınlatmaya devam eden bu büyük deha, ardında binlerce öğrenci ve paha biçilemez bir bilimsel miras bıraktı.