Mehmet Celâl Nuri İleri, Osmanlı İmparatorluğu'ndan Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş sürecinin en etkin aydınları arasında yer alır. 15 Ağustos 1881 tarihinde Gelibolu'da doğan bu önemli şahsiyet, kalemiyle Anadolu'daki bağımsızlık mücadelesine yön veren gazeteci, yazar ve siyasetçidir. Yeni cumhuriyetin fikir dünyasını Batıcı düşünceleriyle şekillendiren İleri, çıkardığı İleri gazetesi vasıtasıyla Milli Mücadele'nin gür sesi olmuştur. Aynı zamanda hem Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda Gelibolu mebusu olarak görev almış hem de yeni kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk dört yasama döneminde milletvekilliği yaparak yasama faaliyetlerinde son derece kritik roller üstlenmiştir. Hayatı boyunca savunduğu Batıcı fikirleri, sayısı elliyi bulan kitapları ve iki bin iki yüzden fazla gazete yazısıyla Türk modernleşmesinin en önemli entelektüel mimarlarından biri olan yazar, 1 Kasım 1938 tarihinde İstanbul'da vefat etmiştir.
Köklü Bir Aile ve Seçkin Bir Eğitim Hayatı
Celâl Nuri, devlet hizmetinde önemli görevlerde bulunmuş nüfuzlu bir ailenin ilk çocuğu olarak dünyaya gözlerini açtı. Asıl ismi Mehmet Celaleddin olan yazar, babası Mustafa Nuri Bey'e beslediği derin sevgi nedeniyle ismine "Nuri" mahlasını eklemiştir. Babası, devletin çeşitli kademelerinde çalıştıktan sonra 1908'de Meclis-i Âyan üyesi olan Mustafa Nuri Bey'dir. Annesi Nefise Hanım ise Adana ve Sakız gibi birçok bölgede valilik ile Hariciye Nazırlığı yapmış Abidin Paşa'nın büyük kızıdır. Sedat Nuri ve Suphi Nuri adında iki erkek kardeşi bulunan yazarın ailesi, Türk kültür ve basın hayatına yön veren diğer isimleri de yetiştirmiştir. Örneğin, İstanbul Radyosu’nun kurucusu olan ünlü karikatürist Sedat Nuri İleri ve hukuk profesörü Suphi Nuri İleri onun kardeşleridir. Rasih Nuri İleri'nin ise öz amcasıdır.
Yazarın çocukluk yılları, babasının mutasarrıflık ve valilik muavinliği görevleri sebebiyle Gelibolu, Sakız ve Canik gibi farklı bölgelerde geçti. İlköğrenimini bu taşra kentlerindeki okullarda tamamlayan Celâl Nuri, özel öğretmenlerden de dersler alarak kendini yetiştirdi. Galatasaray Mekteb-i Sultanisi'nde yatılı olarak ortaöğrenimini bitirdi. Yükseköğrenimini İstanbul Hukuk Mektebi'nde başarıyla tamamladı. Hukuk tahsili sürerken yabancı dilini, bilhassa Fransızcasını geliştirmek amacıyla Dışişleri Bakanlığı Tahrirât-ı Hariciye Kalemi’nde stajyer gibi çalıştı. II. Meşrutiyet ilan edilmeden hemen önce, mezun olduğu okulda kamu hukuku doktorasını başarıyla tamamladı.
Kalemden Silaha: Gazetecilik ve Milli Mücadele
Doktorasını bitirdikten sonra kısa bir süre avukatlık yapan Celâl Nuri, kısa sürede asıl tutkusu olan basın dünyasına adım attı. Gazetecilik onun yaşamının merkezine oturdu. Le Courrier d'Orient ve Jeune Turc gibi Fransızca yayınların yanı sıra Tanin ve İkdam gibi Türkçe gazetelerde çok sayıda makalesi basıldı. Ayrıca İçtihat, Türk Yurdu ve Resimli Kitap dergilerinde de yazıları yayımlandı. Bu yazılarda anayasal sistemi ve meşrutiyetin hukuki temellerini irdeliyor, Osmanlı Devleti’nin içine düştüğü çöküş nedenlerini analiz ediyordu. Dönemin padişahı II. Abdülhamit'i ve mevcut hükümetleri cesurca eleştirmekten geri durmadı.
Kendi fikirlerini serbestçe savunabilmek adına Hürriyet-i Fikriyet ve Edebiyat-ı Umumiye adlı dergileri çıkardı. Ardından Ocak 1918 tarihinde Âti gazetesini kurarak yayın hayatına sundu. Hükümetle yaşadığı sorunlar neticesinde Âti, 10 Şubat 1919 günü kapatıldı. Ocak 1918'de yayın hayatına başlayan Âti gazetesinin kapatılmasının hemen ardından çıkarılan İleri gazetesi, Anadolu’da emperyalizme karşı yürütülen ulusal mücadeleyi ve Ankara Hükümeti'nin kararlarını halka duyuran en güçlü basın organı haline gelmiştir. Bu yayın organı faaliyetlerini 1924 yılına kadar sürdürdü ve o tarihte yayın hayatına son verdi. Gazetenin kapatılmasının ardından Celâl Nuri, basın dünyasından tamamen çekildi.
Siyasi Hayatı ve Yankı Uyandıran Saldırı
Gazetecilik kimliğinin yanı sıra siyasi alanda da son derece aktif bir portre çizen Celâl Nuri, Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’na Gelibolu mebusu olarak girdi. Saltanatın sona ermesi ve yeni devletin kurulması sürecinde de parlamentodaki yerini korudu. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ilk dört yasama döneminde kesintisiz şekilde milletvekilliği yaptı. Bu süre zarfında, Batılılaşma fikrinin en hararetli savunucularından biri olarak yeni rejimin fikri mimarları arasına adını yazdırdı. Ömrü boyunca elli civarında kitap yazdı ve iki bin iki yüzden fazla makale kaleme aldı. Fikirleri, Türk entelektüel tarihinin köşe taşlarından biri oldu.
Ancak siyasi mücadelesi ve gazetecilik yılları tehlikeli anlara da sahne oldu. 1924 senesinde İleri gazetesinde kaleme aldığı bir köşe yazısı, dönemin güçlü mebuslarından Kılıç Ali’nin sert tepkisini çekti. Bu gerginliğin bir neticesi olarak gazetesi basılan Celâl Nuri, 30 Temmuz 1924 tarihinde bizzat Kılıç Ali tarafından silahla yaralandı. Olay, Ankara koridorlarında büyük bir siyasi depreme yol açtı. Hadisenin ardından İçişleri Bakanı Ferit Tek görevinden istifa etmek zorunda kaldı. Onun yerine ise boşalan koltuğa Recep Peker getirildi. Söz konusu suikast girişimi ve sonrasında yaşanan kabine değişimi, haftalar boyunca dönemin ulusal basınında geniş yankı bularak yeni kurulan devletin siyasi tarihindeki en büyük krizlerden biri haline gelmiştir.
Celâl Nuri İleri’nin Düşünce Dünyası
Batıcı düşüncenin ülkemizdeki öncülerinden olan Celâl Nuri İleri, ömrünü Türk toplumunun çağdaşlaşma sancılarını incelemeye adamıştır. Fikirlerini yaymak ve meşrutiyetin getirdiği özgürlük ortamını analiz etmek için durmaksızın üretmiştir. Onun çok yönlü aydın kimliğini yansıtan başlıca çalışma alanları ve eserlerinin genel özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
- Batılılaşma Hareketi: Doğu ile Batı arasındaki medeniyet farklarını inceleyerek yeni kurulan cumhuriyetin modern bir çizgiye oturması için teorik zemin hazırlamıştır.
- Hukuk ve Anayasa Çalışmaları: Kamu hukuku doktorası bulunan yazar, anayasal sistemin önemini ve meşrutiyet rejiminin getirdiği yasal kazanımları gazete sütunlarında halka aktarmıştır.
- Zengin Entelektüel Miras: Geride bıraktığı elliye yakın kitap ve iki bin iki yüzden fazla makale ile cumhuriyet nesillerine büyük bir düşünsel miras devretmiştir.