Gelibolulu Mustafa Ali Kimdir?

On altıncı yüzyıl Osmanlı dünyasının en şöhretli ve üretken entelektüellerinden biri olan Gelibolulu Mustafa Ali, 28 Nisan 1541 tarihinde imparatorluğun önemli kültür merkezlerinden Gelibolu'da dünyaya geldi. Ticaretle uğraşan Ahmet Bey'in oğlu olan yazar, genç yaşlardan itibaren seçkin alimlerden dersler alarak kendisini yetiştirdi. Eğitim hayatına İstanbul'un meşhur medreselerinde devam eden Ali, ömrü boyunca büyük bir tutkuyla kaleme aldığı elliye yakın manzum ve mensur eseriyle Osmanlı kültür dünyasında silinmez derin izler bırakmıştır. Kendi döneminde hak ettiği değeri bulamadığına inanan yazar, 1600'de Cidde Sancakbeyi iken hayata veda etti.

Medreseden Saraya Uzanan Zorlu Yolculuk

Eğitime altı yaşında başlayan Mustafa Ali, Habîb-i Hamidî'den Arapça, Surûrî'den tefsir ve fıkıh dersleri aldı. Şiire yönelmesinde hocası Surûrî etkili oldu. İlk olarak Çeşmî, sonraları ise Âlî mahlasını kullandı. İstanbul'da Rüstem Paşa, Haseki ve Semaniye medreselerinde okudu. Kütahya'da Şehzade II. Selim'e bağlanarak divan katibi oldu ve ilk eseri Mihr ü Mâh'ı ona sundu. Daha sonra Şehzade'nin lalası Mustafa Paşa'nın divan katibi olarak Mısır'a gitti.

Kıbrıs hazırlıklarına tanıklık etti. Şehzade Selim'in yanındaki görevi 1563'e kadar sürdü. Mustafa Paşa ile Yemen seferi için Mısır'a gitti ancak siyasi nedenlerle görevden alındılar. Asıl mesleği maliyecilik olan yazar, defterdarlıklar yaptı. Şehzade Murat sayesinde 1569'da İstanbul'a döndü. Burada Kanuni'nin son seferini anlatan Heft-Meclis'i Sokullu Mehmet Paşa'ya sundu. Ardından Kilis Sancakbeyi Ferhad Bey'in yanına divan katibi gönderildi. Ferhad Bey Bosna Beylerbeyi olunca 1571'de onunla Banyaluka'ya gitti. Sonrasında 1588'de Sivas Defterdarı, 1595'te ise Cidde Sancakbeyi oldu.

Osmanlı Tarih Yazımının Zirvesi: Künhü'l-Ahbâr

Mustafa Ali, devlet yönetimindeki görevlerinden ziyade arkasında bıraktığı devasa literatürle adından söz ettirmeyi başardı. Kronolojik olarak kaleme aldığı ilk tarih çalışması, Kanuni Sultan Süleyman'ın oğulları Şehzade Bayezid ile Şehzade Selim arasında gerçekleşen çetin taht mücadelelerini tafsilatıyla konu edinen Nâdirü'l-Mehârib isimli kıymetli eseridir. Büyük oranda Farsça şiir ve nesirlerden oluşan bu çalışma, II. Selim'in tahta çıkışıyla son bulur. Ancak Mustafa Ali denildiğinde akla gelen ve onun adıyla özdeşleşen başyapıtı Künhü'l-Ahbâr adlı genel tarihtir. Türkçe olarak kaleme alınan bu muazzam çalışma, uzun bir önsöz ile yazarın 'Rükn' adını verdiği dört büyük bölümden meydana gelir. Bu rükünlerin içerikleri şu şekildedir:

• Birinci Rükn: Dünyanın yaradılışından başlayarak canlıların ortaya çıkışını, coğrafi yapıları, denizleri, iklimleri ve adaları detaylandırır.
• İkinci Rükn: Hz. Adem'den itibaren peygamberler tarihini, Arap soyunu, Hz. Muhammed'in hayatını, Emevi ve Abbasi devletlerini, dönem bilginlerini aktarır.
• Üçüncü Rükn: Türklerin kökenini, Oğuzları, Mısır ve Suriye'deki Türk ile Çerkez Kölemenlerini, Fatimileri, Ayyubileri, Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerini ele alır.
• Dördüncü Rükn: Tamamen Osmanlı tarihine ayrılmış olup, imparatorluğun kuruluşundan 1596 yılına kadar uzanan süreçteki padişahları, devlet adamlarını, şairleri ve alimleri belgeleriyle sunar.

Mustafa Ali, bu eşsiz tarih çalışmasını hazırlarken tam 130 farklı kaynaktan yararlanmıştır. Eserin başında bu kaynakların detaylı bir listesini sunan tarihçi, metin içinde de kaynaklarını karşılaştırarak bilimsel bir yöntem sergiler. Ayrıca bu eserde, 291'i şair olmak üzere çok sayıda tarihi şahsiyetin biyografisine yer vererek Osmanlı entelektüel hayatına dair benzersiz bir arşiv oluşturmuştur.

Toplumsal Hayata ve Sanata Dair Eşsiz Eserler

Mustafa Ali sadece bir tarihçi değil, aynı zamanda toplumsal aksaklıkları cesurca kaleme alan çok yönlü bir gözlemcidir. Siyasi ve sosyal düzene dair eleştirilerini barındıran Nushatü's-Selâtin (Sultanların Nasihati), Doğu siyasetname geleneğinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Halep'te bulunduğu 1580 senesinde yazdığı bu yapıtta, padişahlara devlet idaresinde rehberlik edecek tavsiyeler verirken kendi hayat hikayesinden ve karşılaştığı zorluklardan da bahseder. Eser; önsöz, dört ana bölüm ve bir sonuç kısmından oluşur. Bu çalışmanın önsözünde hükümdarların yapması gereken idari vazifeler açıklanırken, birinci bölümde padişaha gereken işler, ikinci bölümde kanun dışı karışıklıklar, dördüncü bölümde ise Ali'nin kendi şahsi sıkıntıları anlatılmıştır.

Sanat dünyasını aydınlatan bir diğer kıymetli eseri ise 1587 yılında Bağdat'ta yazdığı Menâkıb-ı Hünerverân'dır. Hoca Sadeddin Efendi'nin teşvikleriyle ortaya çıkan bu eser; hat sanatı tarihi, hattatlar, nakkaşlar ve mücellitler hakkında paha biçilemez bilgiler içerir. Savaş muhabirliği tadındaki Nusretnâme ise, Lala Mustafa Paşa'nın 1578'deki Doğu seferini gün gün kaydeder. Ali'nin bizzat sır katibi olarak katıldığı bu harekatta kazanılan zaferler ve yazılan fetihnameler eserin ana omurgasını oluşturur. Görgü ve adab-ı muaşeret kurallarını ele alan Mevâidü'n-Nefâis fî Kavâidi'l-Mecâlis ise 16. yüzyıl Osmanlı sosyal hayatının canlı bir aynası niteliğindedir.

Yazarın kaleme aldığı diğer eserler arasında Menâkıb-ı Hünerverân, Nusretnâme, Nushatü's-Selâtin ve Mevâidü'n-Nefâis gibi başyapıtlar öne çıkar. Ayrıca Hâlâtü'l-Kâhire, Fusûlü'l-Hallü ve'l-Akd, Fursatnâme, Zübdetü't-Tevârih, Mirkatü'l-Cihâd ve Câmiü'l-Buhûr isimli çalışmaları da mevcuttur. Edebi sahada ise Dîvan, Farsça Dîvan, Mihr ü Mâh, Mihr ü Vefâ, Tuhfetü'l Uşşâk ve Riyâzü's-Sâlikin gibi eserler üretmiştir. Yazarın diğer önemli yapıtları Mehâsinü'l-Âdâb, Hülâsatü'l-Ahvâl, Tuhfetü's-Sulehâ, Nevâdirü'l-Hikem, Hakâyıku'l-Ekâlim, Menşeü'l-İnşâ ve Münşeât başlıklarını taşır.

Kariyeri boyunca sürekli yer değiştiren Mustafa Ali, aradığını bulamayan ve elde ettiği makamlarla asla yetinmeyen bir karaktere sahipti. Bu hırslı yapısı, gururu ve kibri nedeniyle dönemindeki pek çok devlet adamıyla sorunlar yaşadı. Hak ettiği mevkilere yükselemediğini düşünerek hırçınlaşan yazar, edebi üretkenliğini ise hiçbir zaman kaybetmedi. Bugün onun eserleri, 16. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğunun idari, sosyal ve kültürel yapısını anlamamız için paha biçilemez birer tarihi hazine olarak kabul edilmektedir.