Dünya genelinde sosyal psikolojinin temellerini atan Muzaffer Şerif Başoğlu, geliştirdiği yöntemlerle insan davranışlarının gizemlerini aydınlatmıştır. Öncü akademisyen 29 Temmuz 1906'da İzmir'in Ödemiş ilçesinde doğmuştur. Bilimsel bağımsızlığını korumak adına ömrü boyunca kıtalar arası yolculuklar yapmıştır. Büyük deha, 16 Ekim 1988 tarihinde Alaska'nın Fairbanks kentinde hayata gözlerini yummuştur. Geliştirdiği yenilikçi deneysel teknikler sayesinde modern bilim dünyasında derin izler bırakmıştır. Sosyal Yargı Kuramı ile Gerçekçi Çatışma Teorisi onun en önemli katkıları arasındadır.
Savaşların Gölgesinde Yetişen Bir Deha
Başoğlu'nun çocukluk ve gençlik yılları, Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemine denk gelmiştir. Genç Muzaffer; Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı yıllarında büyümüştür. İzmir'in Yunan askerleri tarafından işgal edildiği kurtuluş mücadelesi esnasında yükseköğrenimine devam etmiştir. Zorlu koşullara rağmen eğitim hayatını aksatmamıştır. Öncelikle Kızılçullu'daki İzmir Amerikan Koleji'nde eğitim almıştır. Ardından İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'ne kaydolarak burayı 1926 yılında başarıyla bitirmiştir. Yüksek lisans derecesini ise 1928'de aynı okulda tamamlamıştır. Bu yıllarda Türk Ocakları'nın Ödemiş delegesi olarak toplumsal faaliyetlerde bulunmuştur. Kısa bir süre öğretmenlik yaptıktan sonra Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü'nde psikoloji dersleri vermeye başlamıştır.
Akademik Hürriyet Arayışı ve Amerika Yılları
Akademik başarısı sayesinde ulusal bir yarışmada birinci olmuştur. Bu birincilik ona Amerika Birleşik Devletleri'nde burslu eğitim kapısını aralamıştır. Büyük Buhran'ın zirve yaptığı yıllarda Atlantik'i aşarak Amerika'ya ulaşmıştır. Harvard Üniversitesi'nde Gordon Allport'un danışmanlığında çalışmaya başlasa da buradaki katı sınırları kabul etmemiştir. Bilimsel hürriyetini korumak adına Columbia Üniversitesi'ne geçiş yapmıştır. Burada Gardner Murphy'nin danışmanlığında yüksek lisansını başarıyla bitirmiştir. Ardından 1932'de Nazi Partisi'nin yükseldiği Berlin'e seyahat etmiştir. Wolfgang Köhler'in Gestalt Psikolojisi derslerine katılarak ufkunu genişletmiştir. Bu seyahat, onun sosyal algı süreçlerini Gestalt ilkeleriyle açıklama fikrini şekillendirmiştir.
Türkiye'ye Dönüş ve Fikir Mücadeleleri
Daha sonra Harvard'a dönerek Allport ve Hadley Cantril ile radyo psikolojisi araştırmaları yürütmüştür. Bu süreçte sloganlar psikolojisi üzerine teorilerini geliştirme şansı bulmuştur. Ancak danışmanı Allport ile yaşadığı akademik ve kişisel anlaşmazlıklar nedeniyle Harvard'dan tamamen ayrılmıştır. Columbia Üniversitesi'nde Murphy danışmanlığında "Algılamada Bazı Toplumsal Etmenler" adlı tezini savunarak doktorasını tamamlamıştır. Almanya ve Fransa'da kısa süreli dersler verdikten sonra 1937'de Gazi Eğitim Enstitüsü'ndeki görevine geri dönmüştür. İki yıl sonra ise Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde psikoloji doçenti olarak çalışmaya başlamıştır.
Türkiye'ye döndükten sonra illegal olarak çalışan Türkiye Komünist Partisi ile yakın ilişkiler kurmuştur. Ankara'da 1941 yılında önemli aydınlarla birlikte Yurt ve Dünya dergisini çıkarmıştır. Mayıs 1943'te ise Behice Boran liderliğinde basılan Adımlar dergisinin kadrosunda yerini almıştır. Ülkesinin entelektüel gelişimine katkıda bulunmak isteyen Şerif, dergide ve çeşitli gazetelerde ırk ile ırkçılık temalı etkili yazılar kaleme almıştır. 1943 yılında yayımlanan Irk Psikolojisi kitabında üstün ırk ütopyalarını ve Turancılık fikirlerini bilimsel açıdan eleştirmiştir. Muzaffer Şerif'in bu entelektüel mücadele sürecinde yollarının kesiştiği ve iş birliği yaptığı bazı önemli figürler şunlardır:
- Behice Boran (Siyasetçi ve akademisyen)
- Sabahattin Ali (Değerli edebiyatçı)
- Orhan Kemal (Toplumcu yazar)
- Niyazi Berkes (Sosyolog ve yazar)
- Pertev Naili Boratav (Halk bilimci)
Bu yazıları ve gizli siyasi faaliyetleri sebebiyle tepkilerin hedefi haline gelmiştir. 16 Mart 1944'te dostlarıyla birlikte "komünizm propagandası" iddiasıyla gözaltına alınmıştır. Askeri mahkemede yargılanarak tam 27 yıl hapis cezasına çarptırılmış ve Adımlar dergisi kapatılmıştır.
Zorunlu Ayrılık ve Amerika Dönemi
Bu haksız ceza üzerine Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı devreye girerek Türkiye Hükümeti nezdinde girişimlerde bulunmuştur. Savaşın sonlarına doğru Nazilerin gerilemesiyle birlikte Ankara Hükümeti de siyasi duruşunu değiştirmek zorunda kalmıştır. Almanya'ya yapılan krom sevkiyatının durdurulması ve Varlık Vergisi'nin kaldırılması bu döneme rastlar. Yoğun diplomatik baskıların neticesinde Başoğlu, kırk günlük esaretin ardından serbest kalmıştır. Yurt dışına çıkma koşuluyla serbest bırakılan deha, Amerikan bursunu kabul ederek askeri bir uçakla yeniden Amerika Birleşik Devletleri'ne uçmuştur. Princeton ve Yale üniversitelerinde akademik çalışmalarına devam ederek bilime hizmet etmeyi sürdürmüştür.