Kıbrıslı Türk sosyolog ve bilim insanı Niyazi Berkes, 21 Ekim 1908 tarihinde Lefkoşa'da dünyaya gelerek, Türkiye ve dünya akademisinde sosyolojik çalışmalar gerçekleştirmiştir. Kendisi adını doğrudan Resneli Niyazi Bey'den, ikiz kardeşi ise Enver Paşa'dan almıştır. Araştırmacı, Osmanlı İmparatorluğu'ndan günümüze dek geçen süreçteki toplumsal değişimleri, sekülerleşme adımlarını ve geleneksel yapıyı kuramsal toplum bilimi çalışmalarıyla çözümlemiştir. Yaşamı boyunca Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada gibi farklı coğrafyalarda sosyolojik araştırmalar yürüten ve bu alana öncülük eden Berkes, 18 Aralık 1988 tarihinde Birleşik Krallık'ın Hythe kentinde hayata gözlerini yumuştur.
Ada Topraklarından Bilim Kürsülerine Uzanan Yolculuk
Kıbrıs'ta başladığı orta öğrenimini tamamlamak üzere İstanbul'a gelen Berkes, 1927 yılında İstanbul Erkek Lisesi'nden mezun oldu. Yükseköğrenimini ise 1931 senesinde İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nde tamamlayarak mezun oldu. Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde çalışma isteği geri çevrildi. Bunun üzerine İstanbul'da özel bir okulun orta kısmında kısa süre tarih öğretmenliği yaptı. Bu deneyimin ardından Ankara'ya geçerek, Türk Ocakları binasında yeni açılan halkevinin kütüphanesinde çalışmaya başladı. Halkevi kütüphanesesindeki çalışmalarının ardından, Türk Maarif Cemiyeti tarafından Ankara Yenişehir bölgesinde kurulan ve ileride TED Ankara Koleji ismini alacak olan bu ortaokulda kurucu müdür olarak ilk görevine başlamıştır. Ancak bu okulun sadece ayrıcalıklı seçkin kesimlere hizmet ettiği gerekçesiyle görevinden istifa etti.
Darülfünun reformunun gerçekleştiği 1933 yılında, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde sosyoloji asistanı olarak akademik kariyerine ilk adımını attı. Akademik hayatına başlamasının ardından, 1934 senesinde askerlik görevini yedek subay olarak yerine getirdi. Sonrasında Chicago Üniversitesi sosyoloji bölümünün burs davetiyle araştırma yapmak amacıyla Amerika Birleşik Devletleri'ne gitti. Amerika'daki çalışmalarının ardından 1939'da Türkiye'ye dönen Berkes, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi bünyesinde sosyoloji doçenti olarak göreve başladı. Mediha Esenel ile gerçekleştirdiği evliliğinden 1945 senesinde oğlu Fikret Berkes dünyaya gelmiştir.
Fikir Savaşları ve Akademik Tasfiyeler
Ankara'daki görev sürecinde solculuk ve komünistlik iddialarıyla suçlanan Berkes, zorlu bir döneme girdi. Siyasi gelişmelerin yaşandığı 1948 yılındaki DTCF Tasfiyesi sonrasında, meslektaşları Pertev Naili Boratav ve Behice Boran ile birlikte görevinden uzaklaştırıldı. Türkiye'deki görevinden uzaklaştırılan bilim insanı, 1952 yılında Kanada'da yer alan McGill Üniversitesi İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde misafir profesör olarak göreve başladı. Enstitü bünyesinde 1956 senesinde asli profesörlük kadrosuna atanarak bilimsel çalışmalarının orada sürdürdü. Kanada'da kaldığı yıllar boyunca Türkiye'nin tarihsel ve toplumsal gelişimiyle ilgili çok sayıda araştırma gerçekleştirdi. Buradaki akademik kariyerinin ardından 1975'te emekliye ayrılarak Birleşik Krallık'a yerleşti ve ömrünün geri kalanını orada sürdürdü.
Toplumsal Dönüşümün Sosyolojik Anatomisi ve Eserleri
Türkiye Cumhuriyeti'nde saha araştırmasına dayalı ilk köy monografisini gerçekleştiren bilim insanlarından biri olan Niyazi Berkes, Osmanlı İmparatorluğu döneminden günümüze kadar uzanan toplumsal değişimler ve dönüşümler üzerine yoğunlaşmıştır. Gelenekselliği değişmemek biçiminde tanımlayan düşünür, bu yapının içinde yenilikçi unsurlara kesinlikle yer olmadığını savundu. Tarihsel çalışmalarında Osmanlı Devleti'ndeki yeniçerilerin dönüşüm sürecini ve bu durumun imparatorluk üzerindeki toplumsal yansımalarını inceledi. Toplumsal dönüşüm ve değişim sürecinde Tanzimat dönemini sekülerleşmenin ilk adımı olarak gören sosyolog, ekonomik alanlardaki başarısızlığın zamanla hukuki başarısızlıklara da zemin hazırladığını kuramsal toplum bilimi çalışmalarında belirtmiştir. Kendisinin 1942 yılında hazırladığı Bazı Ankara Köyleri Üzerine Araştırma başlıklı saha çalışması, Türkiye'de yayımlanan ilk köy monografileri arasında kabul edilmektedir.
Toplum bilimcinin kaleme aldığı ve Türk düşünce tarihini etkileyen başlıca kitapları şunlardır:
- Siyasi Partiler (1964): Siyasi yapıları analiz eden önemli eseridir.
- Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler (1965): Toplumsal hareketleri ve fikir akımlarını değerlendirir.
- Arap Dünyasında İslamiyet, Milliyetçilik ve Sosyalizm (1969): Bölgesel ideolojileri inceler.
- Atatürk ve Devrimler (1982): Türkiye'nin modernleşme sürecini ve devrimleri irdeler.
- Teokrasi ve Laiklik (1984): Sekülerleşme tartışmalarına ışık tutan temel çalışmasıdır.
Bununla birlikte, yazarın 1930'lu ve 1940'lı yılların siyasal ve entelektüel ortamını ele aldığı Unutulan Yıllar adlı hatıratı İletişim Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Ayrıca, sosyolog Ziya Gökalp'ın makalelerinden yaptığı çevirileri de Turkish Nationalism and Civilization adı altında derleyerek 1959 yılında Birleşik Krallık'ta okurla buluşturmuştur.