Türk sosyoloji dünyasının en önemli figürlerinden biri olan Niyazi Berkes, 21 Ekim 1908 tarihinde Lefkoşa'da hayata gözlerini açmıştır. Kıbrıs'tan başlayan yaşam serüveni, onu Türkiye'nin en çalkantılı dönemlerinde sosyoloji biliminin öncüsü yapmıştır. Ünlü düşünür, Osmanlı İmparatorluğu'ndan modern Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş sürecindeki toplumsal dönüşümleri, laiklik ve çağdaşlaşma kavramları çerçevesinde kuramsal derinlikle ele almıştır. Bu doğrultuda, hem toplumbilim alanında Türkiye Cumhuriyeti'nde yayımlanan ilk köy monografilerinden birini kaleme alarak tarihe geçmiş hem de Kuzey Amerika'da gerçekleştirdiği üstün nitelikli akademik çalışmalarla küresel ölçekte kabul görmüş seçkin bir akademisyendir. 18 Aralık 1988'de İngiltere'nin küçük bir kıyı kasabasında vefat eden yazar, arkasında Türkiye'nin yönünü tayin eden çok sayıda bilimsel çalışma ve eser bırakmıştır.
Akademik Yolculuk ve Fikir Dünyasının Şekillenişi
Kıbrıslı Hüseyin Hüsnü Bey ile Dervişe Hanım'ın ikiz evlatlarından biri olan Berkes, ilk ve orta öğrenimini doğduğu topraklarda tamamlamıştır. Yükseköğrenim amacıyla İstanbul’a yönelen genç araştırmacı, 1928 yılında İstanbul Erkek Lisesi'nden başarıyla mezun olmuştur. Eğitimine kararlılıkla devam ederek, 1931 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nü bitirdi. Mezuniyetin ardından bir süre Ankara Maarif Cemiyeti Ortaokulu ve Halkevi Kütüphanesi müdürlüklerini yürüttü. Sosyolojiye olan tutkusu onu 1935 yılında mezun olduğu fakültede asistanlık pozisyonuna taşımıştır. O, aynı yıl Behice Boran ile Amerika'ya gitti. Chicago Üniversitesi Sosyal Bilimler Fakültesi Sosyoloji Bölümü bünyesinde gerçekleştirdiği lisansüstü araştırmalar, Berkes'in akademik gelişimine büyük katkı sağlamıştır. 1939'da Türkiye'ye dönerek Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde sosyoloji doçenti olarak göreve başlamıştır.
Baskılar, Davalar ve Sürgün Yılları
Akademik çalışmalarına hız kesmeden devam eden Berkes, sol eğilimli aydınlarla fikir ortaklığı yapmıştır. Bu süreçte Behice Boran ve Muzaffer Şerif Başoğlu gibi isimlerle ideolojik yayınlar çıkarılmasına destek vermiştir. Ne var ki, muhalif duruşu nedeniyle 1945 yılında görevinden uzaklaştırılarak vekâlet emrine alınmıştır. Hukuki mücadele başlatmıştır. Danıştay kararıyla görevine dönmeyi başarsa da dersleri dekanlık tarafından tatil edilmiştir. Görevini kötüye kullanma suçlamasıyla açılan davayı kazanmasına rağmen kadro dışı bırakılmış ve fakültesinden koparılmıştır. O dönemde solculuk ve komünistlik ithamlarına maruz kalmıştır. Üniversite bünyesinde yaşanan büyük tasfiye süreci sonucunda, 1948 yılında Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yakın çalışma arkadaşları Pertev Naili Boratav ve Behice Boran ile birlikte görevinden tamamen uzaklaştırılmıştır. Yargı süreci oldukça yıpratıcı olmuştur. 10 Şubat 1950 tarihinde sonuçlanan dava neticesinde Boratav beraat ederken, Berkes ve Boran üçer ay hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu zoraki ayrılık, sosyoloğun kariyerinde yeni bir sayfa açmıştır. Yaşananların ardından 1952 yılında Kanada'ya gitmiş ve McGill Üniversitesi kadrosuna katılmıştır. Burada profesörlük unvanı alan Berkes, 31 Ağustos 1975'te uluslararası saygınlığa sahip emeritus profesör unvanına layık bulunmuştur. Aynı sene emekli olarak İngiltere'ye yerleşmiştir.
Çağdaşlaşma Kuramı ve Sosyolojik Mirası
Niyazi Berkes, özellikle Osmanlı Devleti'nden modern döneme kadar uzanan toplumsal değişimleri ve teorik sosyoloji konularını derinlemesine incelemiştir. 1942 yılında kaleme aldığı Bazı Ankara Köyleri Üzerine Bir Araştırma isimli çalışması, Türkiye'de yayımlanan ilk köy monografilerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Düşünüre göre Türkiye'nin Batılılaşma serüveni; laikleşme, çağdaşlaşma ve milliyetçilik unsurlarının etkileşimiyle biçimlenen çok yönlü bir bütündür. Yazar, en önemli eseri olan 'Türkiye'de Çağdaşlaşma' kitabında siyasal yapının din ile devlet arasındaki ilişkileri laiklik temelinde kalıcı bir çözüme ulaştırmasının tarihsel köklerini doğrudan Osmanlı İmparatorluğu'nun sosyal yapısında aramıştır. Osmanlı toplumunu klasik feodalizm ile açıklamaya çalışanların büyük bir yanılgı içinde olduğunu savunan sosyolog, bu özgün yapının ancak Doğu despotizmi kavramıyla çözümlenebileceğini ileri sürmüştür. Berkes'e göre, kulluk sistemine dayanan despotik yönetimlerde devlet ile toplum arasında meydana gelen bünyesel kopukluk, ilerlemenin önündeki en büyük engeli oluşturan kaçınılmaz bir toplumsal durgunluğa yol açmaktadır. Dolayısıyla o, II. Mahmut dönemiyle ivme kazanan ve toplumsal yapıya yeni bir devingenlik kazandırmayı hedefleyen modernleşme çabalarını son derece kıymetli adımlar olarak görmüştür.
Bu bağlamda Şinasi, Namık Kemal ve Ali Suavi gibi laikliği savunan Osmanlı-Türk aydınlarının görüşlerini detaylıca ele almıştır. Türk milliyetçiliğini tetikleyen akımları hem teorik hem pratik boyutuyla mercek altına alan Berkes, Türkiye'nin çağdaş dünyada yer almasını bir varoluş mücadelesi olarak nitelendirmiştir. Sosyoloğa göre, laikliği tam manasıyla benimseyememiş bir toplumun ekonomik düzeyi ne olursa olsun Batılılaşması imkânsızdır ve bu durum kaçınılmaz bir çözülmeyi beraberinde getirecektir. Evlilik hayatı da yaşamış olan değerli bilim insanı, Ziya Gökalp'in denemelerini derleyerek hazırladığı İngilizce çeviri eserini 1959 yılında İngiltere'de yayımlamıştır. Ömrünün son demlerini İngiltere'de geçiren usta kalem, 18 Aralık 1988'de Londra yakınlarındaki Hythe sahil kasabasında 80 yaşında aramızdan ayrılmıştır.
Niyazi Berkes'in Başlıca Eserleri
- Bazı Ankara Köyleri Üzerine Bir Araştırma (1942)
- Propaganda Nedir? (1942)
- Turkish Nationalism and Civilization (1959)
- Siyasi Partiler (1964)
- Türkiye'de Çağdaşlaşma (1964)
- Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler (1965)
- Arap Dünyasında İslamiyet, Milliyetçilik ve Sosyalizm (1969)
- Türkiye İktisat Tarihi (1969-1970)
- Türk Düşününde Batı Sorunu (1975)
- Atatürk ve Devrimler (1982)
- Teokrasi ve Laiklik (1984)
- Felsefe ve Toplumbilim Yazıları (1985)
- Unutulan Yıllar (Anı)
- Asya Mektupları (1976 - Gezi)