Pertev Naili Boratav, Türk halk edebiyatı ve folklor araştırmalarının en önemli kurucu isimlerinden biridir. 2 Eylül 1907 tarihinde Bulgaristan'ın Darıdere kentinde doğan bilim insanı, ömrünü Anadolu'nun sözlü kültür mirasını derlemeye ve bilimsel yöntemlerle incelemeye adamıştır. Masallardan destanlara, halk hikayelerinden çocuk oyunlarına uzanan binlerce belgelik devasa bir arşiv oluşturan Boratav, 16 Mart 1998'de Paris'te vefat etmiştir. Eserleri ve geliştirdiği çağdaş araştırma yöntemleriyle Türk halkbilimini uluslararası alanda saygın bir konuma taşımıştır.
Mudurnu'dan Darülfünun'a İlk Adımlar
Darıdere'de kaymakamlık yapan babasının görevi sebebiyle çocukluğunun ilk yıllarını burada geçiren Pertev Naili Boratav, daha sonra ailesiyle birlikte İstanbul'a göç etmiştir. İlköğrenimini Arapsun (Gülşehir), Develi ve Mudurnu gibi Anadolu'nun farklı köşelerinde tamamlayan yazar, çocukluğunun geçtiği Mudurnu'yu her zaman asıl memleketi olarak kabul etmiştir. Zira kendisi, insanın gerçek vatanının doğduğu yer değil, çocukluk hatıralarını biriktirdiği coğrafya olduğuna inanıyordu. 1919'da Kumkapı Fransız Koleji'nde başladığı lise eğitimine Gelenbevi Lisesi'nde devam etmiş ve nihayet 1927 yılında İstanbul Erkek Lisesi'nden mezun olmuştur. Bu lisede Hasan Ali Yücel gibi efsanevi bir isimden edebiyat dersleri almış, Niyazi Berkes ile aynı sınıfta okumuştur. Boratav'ın halkbilimine yönelmesinde ise psikoloji ve sosyoloji öğretmeni Hilmi Ziya Ülken'in teşvikleri büyük rol oynamıştır. Genç araştırmacı, 1930 yılında Darülfünun Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'nü Köroğlu Destanı üzerine hazırladığı başarılı tez çalışmasıyla tamamlamıştır.
Akademik Yükseliş ve Siyasi Engeller
Mezuniyetinin ardından 1931-1932 yılları arasında Türkiyat Enstitüsü'nde Mehmet Fuat Köprülü'nün asistanlığını üstlenen Boratav, 1932'deki Türk Tarih Kongresi'nde yaşanan bir gerginlik nedeniyle Konya Lisesi'ne edebiyat öğretmeni olarak atanmıştır. Konya'da görev yaptığı dönemde ünlü yazar Sabahattin Ali ile ömür boyu sürecek derin bir dostluğun temelini atmıştır. Buradaki öğretmenlik görevinin ardından, 1936'da kazandığı Milli Eğitim Bakanlığı bursuyla Almanya'ya gitmiş ve bir yıl sonra yurda dönerek Mekteb-i Mülkiye'de kütüphane memurluğu yapmıştır. 1938 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ne (DTCF) atanan akademisyen, burada Halk Edebiyatı ve Folklor Kürsüsü'nün kurulmasına öncülük etmiştir. 1941 yılında Behice Boran ve Niyazi Berkes ile birlikte Yurt ve Dünya dergisini kurarak bilimsel çalışmalarını geniş kitlelere ulaştırmaya başlamıştır. Aynı yıl doçentlik unvanını alan araştırmacı, 1945'te Hasanoğlan Yüksek Köy Enstitüsü'nde Sabahattin Eyüboğlu ile birlikte köy öğretmenlerine halk kültürü derleme tekniklerini öğretmiştir. 1946 yılında profesörlüğe yükselse de, ülkedeki siyasi çalkantılar onun da akademik yaşamını derinden sarsmıştır. Boratav'ın başkanlığını yürüttüğü Halk Edebiyatı Kürsüsü, komünizm propagandası yapıldığı iddiasıyla 1948 yılında kapatılmış ve kendisiyle birlikte çalışma arkadaşları üniversiteden uzaklaştırılmıştır. Uzun süren yargılama sürecinin sonunda beraat etse de, Türkiye'deki akademik koşullar onun için neredeyse imkansız hale gelmiştir.
Sürgünde Parlayan Bir Türk Halkbilimi Arşivi
Üniversiteden uzaklaştırıldığı zorlu dönemde de çalışmalarına ara vermeyen Pertev Naili Boratav, ABD'deki Stanford Üniversitesi Hoover Kütüphanesi'nin Türkiye Bölümü'nü kurarak yönetmiştir. Ancak siyasi baskıların ve ekonomik sıkıntıların artması üzerine, 1952 yılında Fransız bir meslektaşının davetini kabul ederek Paris'e yerleşmiştir. Fransa'da bilimsel çalışmalarına büyük bir kararlılıkla devam eden Boratav, Centre National de Recherche Scientifique (CNRS) ve Ecole Pratique des Hautes Etudes bünyesinde seminerler vermiş, araştırmalar yürütmüştür. Türk kültürü Batı dünyasına tanıtmak amacıyla Almanca, Fransızca ve Macarca dillerinde çok sayıda eser kaleme almıştır. Ünlü Türolog Louis Bazin ile iş birliği yaparak Kırgız destanı Er-Töştük'ü ve Türkmen şairi Mahtumkulu Firaki'nin şiirlerini Fransızcaya kazandırmıştır. Değerli akademisyen, yaşamı boyunca Anadolu'yu karış karış tarayarak muazzam bir halk kültürü arşivi oluşturmuştur. Bu dev arşivde yer alan halk kültürü hazineleri şunlardır:
- 2000 masal ve 40 halk hikayesi
- Çocuk oyunları ve geleneksel tiyatro metinleri
- Türküler, şarkılar, fıkralar ve şiir derlemeleri
Ziya Gökalp'in romantik milliyetçi yaklaşımını aşarak halk unsurlarını evrensel bir düzlemde inceleyen Boratav, geliştirdiği yapısal çözümleme yöntemleriyle folklor çalışmalarına çağdaş bir kimlik kazandırmıştır. Hayrünnisa Hanım ile evli olan ve Korkut ile Murat adında iki erkek çocuk babası olan değerli yazar, 16 Mart 1998'de Paris'te hayata gözlerini yummuştur. Geride bıraktığı paha biçilemez kültürel miras, bugün halen Mudurnu'daki Pertev Naili Boratav Kültür Evi'nde yaşatılmaktadır.
Ödülleri ve Başlıca Eserleri
Kariyeri boyunca pek çok prestijli ödüle layık görülen Boratav'ın aldığı ödüller şunlardır:
- 1972 - Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi (CNRS) Ödülü
- 1983 - Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü (Haldun Taner ile paylaştı)
- 1993 - TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü
Yazarın halkbilimi literatürüne kazandırdığı en önemli eserlerinden bazıları şunlardır:
- Köroğlu Destanı (1931)
- Folklor ve Edebiyat (1939-1954)
- Halk Hikayeleri ve Halk Hikayeciliği (1946)
- Zaman Zaman İçinde (1958)
- Az Gittik, Uz Gittik (1969)