Türk halk biliminin kurucu öncülerinden olan Mustafa Pertev, ya da bilinen adıyla Pertev Naili Boratav, Anadolu'nun zengin sözlü kültürünü bilimsel yöntemlerle derleyerek gelecek kuşaklara aktaran bir halk edebiyatı araştırmacısıdır. 2 Eylül 1907 tarihinde, Gümülcine Sancağı'na bağlı Darıdere ilçesinde doğan yazar, yaşamı boyunca Türk kültürünün özünü halk anlatılarında aramıştır. Babasının kaymakamlık görevi sebebiyle çocukluğunda sık sık şehir değiştiren araştırmacı, en çok Bolu'nun Mudurnu ilçesinde yaşamıştır. İlkokul eğitimini Mudurnu'da tamamlayan Boratav, burayı kendi memleketi kabul etmiştir. Annesinin anlattığı masallar, onun folklora yönelmesinde büyük etki yaratmıştır. Lise yıllarında Hilmi Ziya Ülken'in sosyoloji derslerindeki teşvikiyle folklor derlemelerine başlayan Boratav, Dârülfünûn mezuniyeti sonrasında akademik hayata atılmıştır. Kürsüsünün siyasi gerekçelerle kapatılmasının ardından yurt dışına gitmiş, Stanford Üniversitesi ve CNRS gibi kurumlarda Türkiye üzerine çalışmalarını sürdürmüştür.
Mudurnu Sokaklarından Hilmi Ziya Ülken'in Sosyoloji Sınıfına
Babasının mesleki sorumlulukları yüzünden pek çok farklı bölgeyi dolaşan Pertev Naili Boratav, yaşamının en önemli bölümünü Mudurnu ilçesinde geçirmiştir. Bu dönemde annesiyle kurduğu yakın bağ, onun gelecek yıllardaki folklor araştırmalarının ilk tohumlarını atmıştır. Annesinin ona anlattığı zengin masallar, sadece halk kültürüne yönelmesini sağlamamış, aynı zamanda ileride başvuracağı en önemli masal kaynağı haline gelmiştir. İlkokulu burada tamamladıktan sonra, öğrenimine devam etmek amacıyla 1919 yılında İstanbul yolunu tutmuştur. Orta öğrenim yaşantısını 1919-1924 yılları arasında Kumkapı Fransız Koleji'nde sürdüren Boratav, ardından Gelenbevi Lisesi ve İstanbul Lisesi sıralarında derslerine devam etmiştir. 1926-1927 eğitim-öğretim yılında İstanbul Lisesi bünyesinde sosyoloji dersi aldığı dönemde hocası Hilmi Ziya Ülken'in sunduğu vizyoner bakış açısı, kendisinin hem edebiyat fakültesine yönelmesinde hem de halk bilimi araştırmalarına ilgi duymasında son derece belirleyici olmuştur. Hocasıyla yaptığı yönlendirici görüşmelerin ardından, tatillerini geçirdiği Mudurnu'da halk edebiyatı metinlerini derlemeye başlamıştır. Yerel halkın doğal ağız özellikleriyle derlenen bu metinler, onun ilk ciddi bilimsel çalşmasını teşkil etmiştir.
Dârülfünûn'dan Yurt Dışı Yıllarına: Kürsüler ve Dergiler
Akademik hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla büyük bir azimle ve kararlılıkla çalşan Pertev Naili Boratav, 1930 yılında hem Dârülfünûn Edebiyat Fakültesi'ni hem de Yüksek Muallim Mektebi'ni başarıyla tamamlayarak mezuniyet derecesini almıştır. Mezuniyetinin ardından dönemin büyük ismi Fuad Köprülü'nün asistanı olarak göreve başlamıştır. Bu adım, onun halk edebiyatı sahasındaki yerini sağlamlaştırmıştır. 1941 yılında sunduğu "Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği" başlıklı teziyle doçentlik unvanını elde etmiştir. Boratav, 1948 yılında ise profesörlük derecesine yükselmiştir. Üniversite bünyesinde yürüttüğü çalşmalara ek olarak, 1940'lı yđllarda Behice Boran tarafından çıkarılan Yurt ve Dünya dergisinin yönetimini üstlenmiştir. Ancak onun Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde kurduğu Halk Edebiyatı Kürsüsü'nün faaliyetleri uzun sürememiştir. Bu kürsü, dönemin CHP iktidarı tarafından komünizm ideolojisini yaydığı gerekçesiyle kapatılmıştır. Kürsünün kapatılmasıyla başlayan bu zorlu sürecin ardından akademik hayatını sınırların ötesine taşımak durumunda kalan bilim insanı; Amerika Birleşik Devletleri, Almanya ve Fransa gibi farklı ülkelerde çalışmalarını aralıksız sürdürmüştür. Bu dönemde, Stanford Üniversitesi bünyesinde Türkiye bölümünün kuruluşuna öncülük etmiştir. Yaşamının geri kalanını geçirdiği Paris'te, Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi (CNRS) çatısı altında vefatına değin çalşmayı sürdürerek dünya çapında başarılara imza atmıştır.
Anadolu Kültürüne Adanmış Bir Ömür ve Dev Arşiv
Türk kültürünün öz kaynaklarının başında halk edebiyatının geldiğine inanan Pertev Naili Boratav, tüm araştırmalarını Anadolu'nun yaşayan değerlerine ve aşıklık geleneğine adamıştır. Mudurnu'da Köroğlu Destanı üzerine araştırmalar gerçekleştirmiş ve tez vermiştir. Mudurnu ile kurduğu duygusal bağı, "İnsanın memleketi doğduğu yer değil, çocukluğunun geçtiği yerdir." diyerek açıklamıştır. Günümüzde bu güzide ilçede Pertev Naili Boratav Kültür Evi adı altında onun hatırasını yaşatan bir merkez bulunmaktadır. Halk bilimcinin hayatı boyunca büyük bir özenle derlediği folklor arşivi şu zenginlikleri içermektedir:
- 2.000 civarında halk masalı
- 40 farklı halk hikâyesi
- Çocuk oyunları, türküler, şarkılar, tiyatro metinleri, fıkralar ve şiirler
Türk halk kültürünün bu devasa arşivini hazırlayan ve alana yön veren araştırmacı, yurt içi ve yurt dışında birçok ödüle layık görülmüştür. Ayrıca kazandığı CNRS, Sedat Simavi ve T.C. Kültür Bakanlığı ödülleriyle başarısını taçlandıran Boratav, 16 Mart 1998 tarihinde Paris'te vefat etmiştir.