Sürgündeki yaşamını günümüzde İngiltere'nin başkenti Londra'da idame ettiren Mikhail Khodorkovsky, eski bir oligark olmasının yanında güncel Rus muhalefetinin önde gelen aktivistlerindendir. Takvimler 26 Haziran 1963 tarihini gösterdiğinde Moskova'da doğan isim, 1990'lı yıllarda Yukos petrol devini yönetmiştir. Bu liderlik süreci, ona ülkenin en varlıklı insanı olma unvanını kazandırdı. Ancak zaman içinde iktidar ile derin fikir ayrılıkları yaşadı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin yönetimine karşı yürüttüğü sert muhalefet, onu Rusya'nın en tanınan siyasi muhaliflerinden biri haline getirdi.
Eğitim Hayatı ve Ticarete İlk Adımlar
Khodorkovsky'nin çocukluğu mühendis bir ailenin yanında geçti. Anne ve babası olan Marina ile Boris Khodorkovsky, ölçüm cihazları imal eden bir fabrikada görev yapıyordu. Genç Mikhail, okul yıllarında fen bilimlerine duyduğu ilgiyle öne çıkan, oldukça başarılı bir öğrenciydi. Bu üstün akademik başarısı onu Dmitriy Mendeleyev Rusya Kimya Teknolojisi Üniversitesi'ne taşıdı. Buradaki kimya mühendisliği eğitiminin yanı sıra, Sovyet rejiminin gençlik yapılanması olan Komsomol bünyesinde aktif sorumluluklar üstlendi. 1980'li yılların son çeyreğinde Mihail Gorbaçov tarafından hayata geçirilen Glasnost ve Perestroyka reformları, onun için dönüm noktası oldu. Sovyet ekonomisinin kapılarını aralayan bu liberalleşme hamlesi sayesinde genç girişimci, ufak çaplı ticari faaliyetlerle iş dünyasına adım attı.
Yukos İmparatorluğu ve Zirve Yılları
Küçük ticaret girişimlerinin ardından finans sektörüne yönelen Khodorkovsky, Menatep Bankası'nı kurarak kısa sürede büyük bir ivme yakaladı. 1990'lı yıllarda Rusya'da gerçekleşen tarihi özelleştirme süreçleri, onun önündeki en büyük kapıyı araladı. Bu dönemde devlete ait petrol varlıklarından biri olan Yukos'un kontrolünü ele geçirdi. Genç iş insanı, şirketin idari mekanizmalarını baştan aşağı yeniledi. Modern batılı yönetim modellerini uygulayarak Yukos'u dünya standartlarında şeffaf bir enerji devine dönüştürdü. Bu stratejik atılımlar meyvesini vermekte gecikmedi. 2003 senesine gelindiğinde Khodorkovsky'nin serveti yaklaşık 15 milyar dolara ulaşmıştı. Bu muazzam ekonomik güç, kendisini bir taraftan Rusya'nın en zengin şahsiyeti konumuna yükseltirken aynı zamanda prestijli Forbes milyarderler listesinin 16. sırasına yerleştirdi. Sadece ticari faaliyetlerle sınırlı kalmak istemeyen iş insanı, Rusya'daki sivil toplumu güçlendirmek ve demokratik bilinci yaymak amacıyla 2001 yılında Açık Rusya vakfını hayata geçirdi.
Kremlin ile Çatışma, Hapis Yılları ve Sürgün
Khodorkovsky'nin güçlenen toplumsal figürü ve yolsuzluklara yönelik eleştirileri, Vladimir Putin yönetimiyle arasındaki ipleri gerdi. Siyasi nüfuzunu artırmasından rahatsız olan Kremlin, 2003 yılının Ekim ayında düğmeye bastı. Ünlü iş insanı, dolandırıcılık ve vergi kaçırma suçlamalarıyla gözaltına alındı. Yukos'un mal varlıkları dondurularak şirket fiilen dağıtıldı. 2005 yılında suçlu bulunarak dokuz yıl hapse mahkûm edildi. Ancak yargı kıskacı burada son bulmadı. 2010 yılında, bu kez para aklama ve zimmet iddialarıyla yeniden hakim karşısına çıkarıldı ve hapis cezası uzatıldı.
Bu davalar, uluslararası arenada siyasi hesaplaşma olarak nitelendirildi. Süreç boyunca yaşananlar küresel kamuoyunda ciddi yankı uyandırdı:
- Uluslararası Af Örgütü, ünlü oligarkı siyasi görüşleri nedeniyle hedef alınan bir 'vicdan mahkûmu' olarak tanımladı.
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), yargılamalarda savunma haklarının ve adil yargılanma ilkelerinin açıkça çiğnendiğini karara bağladı.
- Yaklaşık on yıl boyunca cezaevinde kalan Khodorkovsky, Rusya içindeki muhalefetin simgesi haline geldi.
Tarihler 20 Aralık 2013'ü gösterdiğinde Devlet Başkanı Putin'in çıkardığı özel af kararıyla serbest kaldı. Özgürlüğüne kavuşur kavuşmaz önce İsviçre'ye gitti, ardından kalıcı olarak yerleştiği İngiltere'de yaşamaya başladı. Sürgünde de mücadelesinden ödün vermeyen Khodorkovsky, kurucusu olduğu Açık Rusya hareketini yeniden canlandırdı. Kendisi bugün demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları alanında aktif olarak faaliyet göstermektedir. Bir dönem ülkenin en güçlü oligarkıyken siyasi bir mahkûma ve ardından uluslararası bir hak savunucusuna dönüşen hayat hikayesi, Sovyet sonrası Rusya tarihinin en sıra dışı dönüşüm öykülerinden biridir.