Osmanlı İmparatorluğu'nun çalkantılı son döneminde kritik idari görevlerde bulunan bürokrat Mehmed Asaf Belge, 1870 yılında İstanbul'da dünyaya gelmiş ve imparatorluğun Yafa ile Cebelibereket gibi hassas bölgelerinde kaymakamlık ile mutasarrıflık görevlerini yürütmüştür. Genç yaşta başladığı memuriyet hayatında, asayiş sorunları ve etnik çatışmaların ortasında kalan Asaf Bey, özellikle Yafa ve Adana'daki tarihi olaylarda aldığı kararlar ve sonrasında karşılaştığı yargı süreçleriyle Osmanlı bürokrasisinin önemli figürlerinden biri haline gelmiştir. 1955 yılındaki vefatına kadar süren yaşamında hem idareci hem de hukukçu kimliğiyle ön plana çıkan Belge, dönemin siyasi kaos ortamında devlet düzenini sağlama çabalarıyla hatırlanmaktadır.
İlk Yılları ve Çok Kültürlü Eğitim Hayatı
İstanbul'da köklü bir ailenin evladı olarak doğan Mehmed Asaf Belge'nin babası, dönemin tanınan aydın ve gazetecilerinden Mehmed Esat Efendi, annesi ise Emine Nahile Hanım'dır. Babasının Ali Suavi ile olan ilişkisi iddiasıyla 1878'de Şam'a sürgün edilmesi, Asaf Bey'in eğitim hayatını doğrudan etkilemiştir. İlköğrenimini İstanbul'daki Mekteb-i İbtidai'de tamamladıktan sonra, Şam'daki Fransız Cizvit Mektebi ve Beyrut Sultaniye Medresesi gibi prestijli kurumlarda eğitim almıştır. Ardından özel Medrese-i Süleymaniye Mektebi ve Mekteb-i Mülkiye-i Şahane'de öğrenimini sürdürmüştür. Aldığı bu kapsamlı eğitim sayesinde Türkçe'nin yanı sıra Arapça, Farsça, Fransızca ve İngilizce dillerine hakim olmuştur. 1893 yılında Mülkiye'den mezuniyetini takiben, Suriye'de bir süre ücretsiz memuriyet yapmış ve burada kimya ile tarih dersleri vermiştir. Sonrasında posta denetimi ve valilik maiyetinde görev alarak devlet hizmetindeki kariyerine ilk adımlarını atmıştır.
İmparatorluğun Farklı Coğrafyalarında Kaymakamlık Yılları
Asaf Bey'in yöneticilik serüveni, 1897 yılının sonunda Erzurum'un Tercan kazasına kaymakam olarak atanmasıyla resmen başlamıştır. Bu ilk görev yerinin ardından Tortum, Hamidiye, Vadiülacem ve Selimiye gibi farklı vilayetlerin sınırları içindeki bölgelerde mülki amirlik yapmıştır. 1904'te Beni Sav kazasında görevlendirilen bürokrat, hemen bir yıl sonra ise Kudüs Sancağı'na bağlı Beerşeba kazasına tayin edilmiştir. Beerşeba'daki yöneticilik dönemi, bölgenin gelişimi açısından oldukça verimli geçmiştir. Burada gerçekleştirdiği eğitim, imar ve iletişim yatırımları, yerel halkın yaşam kalitesini artırmıştır. Asaf Bey'in gayretleriyle kazaya kazandırılan önemli yapılar şunlardır:
- Modern belediye hizmet binası
- Yeni okul binası, posta ofisi ve telgraf istasyonu
- Bölge ticaretini canlandıran Bedevi pazarı ve un fabrikası
- Görkemli bir cami
Yafa ve Cebelibereket'teki Siyasi Bunalımlar ve Yargı Süreçleri
Asaf Bey, 1907 yılında Yafa kazasına kaymakam olarak atanmıştır. Bu dönemde yoğun Rus Yahudi göçü alan bölgede, farklı etnik gruplar arasında ciddi asayiş sorunları baş göstermiştir. Yahudilerin Purim şenlikleri öncesinde Rus kökenli göçmenlerin başlattığı bir olayda, güvenlik güçlerine ve halka ateş açılması sonucu çok sayıda kişi yaralanmıştır. Yaşanan bu kaosun ardından basiretsiz davranmakla ve taraflı tutum sergilemekle suçlanan Asaf Bey görevden alınmıştır. Kendisini savunmak amacıyla hazırladığı ve Yahudi göçünün getirdiği riskleri ele alan ayrıntılı raporu devlet kademelerinde incelenmiş ve makbul bulunmuştur. Bu gelişmenin ardından mutasarrıflık rütbesine yükseltilerek Cebelibereket Sancağı'na tayin edilmiştir. Adana bölgesinde Ermeni grupların bağımsızlık amaçlı başlattığı olayları bastırmaya çalışan Asaf Bey, 1909 yılındaki Adana Olayları sonrasında askeri mahkemede yargılanmıştır. İlk yargılamada beraat etse de, Ermeni lobisinin baskısı ve sadaretin kararıyla ikinci kez kurulan Divanıharpte tekrar hakim karşısına çıkmıştır. Bu kez olaylar karşısında paniğe kapılmakla ve olayları yatıştıramayarak büyümesine zemin hazırlamakla suçlanarak dört yıl memuriyetten uzaklaştırma cezası almıştır.
Son Görevleri, Hukuk Kariyeri ve Vefatı
Uzaklaştırma cezası aldığı bu dönemde boş durmayan Mehmed Asaf Bey, İstanbul'da hukuk eğitimi alarak kendisini geliştirmiştir. Cezasını tamamladıktan sonra 1915 yılında Çankırı mutasarrıfı asgari göreve dönmüştür. Sonraki yıllarda Kerek, Çatalca ve Mardin gibi kritik mevkilerde mülki idareciliğini sürdürmüştür. 1918 yılında bir kez daha görevinden el çektirilen deneyimli bürokrat, 1920 senesinde kendi rızasıyla emekliliğe ayrılmıştır. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte hayatında yeni bir sayfa açan Asaf Bey, 1934'teki Soyadı Kanunu kapsamında Belge soyadını almıştır. Edindiği hukuk birikimini kullanarak 1950 yılına kadar serbest avukatlık mesleğini icra etmiştir. Devletin en sancılı geçiş dönemlerine tanıklık eden ve önemli sorumluluklar üstlenen emekli mutasarrıf, 25 Ocak 1955 tarihinde hayata gözlerini yummuştur.