Türkiye'de modern yer bilimi eğitiminin temellerini atan ünlü jeolog ve akademisyen Hamit Nafiz Pamir, 1 Temmuz 1892 tarihinde Selanik'te dünyaya gözlerini açtı. Ülkemizde jeolojinin bilimsel bir disiplin haline gelmesinde ve geniş kitlelere tanıtılmasında öncü rol oynayan değerli bilim insanı, 6 Haziran 1976'da İstanbul'da hayata veda etti. Cenevre'de aldığı üst düzey eğitimin ardından İstanbul Darülfünunu bünyesinde asistan olarak kariyerine başlayan Pamir, hayatı boyunca akademik kürsülerden enstitü yöneticiliğine uzanan geniş bir yelpazede Türk bilimine yön verdi. Türkiye'nin yeraltı kaynaklarının haritalandırılması ve kurumsallaşması yolunda gerçekleştirdiği çalışmalarla adını altın harflerle yazdıran profesör, aynı zamanda uluslararası alanda saygın derneklerin yönetimlerinde yer alarak ülkemizi başarıyla temsil etti.
Eğitim Hayatı ve İlk Çalışmaları
Gençlik yıllarında farklı şehirlerin kültürel ikliminden beslenen Hamit Nafiz Pamir, babasının yargıçlık görevi sebebiyle ilk öğrenimini Üsküp kentinde tamamladı. Orta öğrenimini ise Selanik'te bulunan tarihi Fevziye Mektebi çatısı altında başarıyla bitirdi. Pamir, Selanik Fransız Mektebi'nden 1909 yılında bakalorya derecesiyle mezun oldu. İsviçre'ye giderek 1913'te Cenevre Üniversitesi Fen Fakültesini bitirdi. Aynı kurumdan 1916 senesinde doktora derecesini almayı başardı. Doktora derecesini aldıktan hemen sonra yurda dönen Pamir, İstanbul Darülfünunu kadrosuna asistan olarak katılarak uzun yıllar sürecek olan akademik serüvenine resmi adımı atmış oldu. O dönem kurum bünyesinde modern bir Jeoloji Enstitüsü kurmak üzere davet edilen Alman yer bilimci Walther Penck ile birlikte çalışarak onun yardımcılığını yürüttü.
Üniversite Reformu ve MTA Yılları
Takvimler 1933 yılını gösterdiğinde Türkiye'de yükseköğretim alanında köklü reformlar gerçekleştirildi ve Darülfünun lağvedilerek yerine modern İstanbul Üniversitesi kuruldu. Bu büyük değişim sürecinde Hamit Nafiz Pamir, yeni üniversitenin kadrosuna profesör unvanıyla atanarak jeoloji kürsüsünün yönetimini üstlendi. Yaklaşık otuz yıl boyunca bu köklü çatı altında binlerce öğrenci yetiştiren ve Türk jeolojisinin geleceğini şekillendiren akademisyen, 1937 yılında ordinaryüs profesör unvanına layık görüldü. Akademik çalışmalarının yanı sıra ülkenin sanayileşme ve madencilik hamlelerine de doğrudan katkı sunmayı amaçlayan Pamir, 1935 yılında kurulan Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü'nün (MTA) kuruluş çalışmalarında aktif görev aldı. Pamir, enstitüde 1950-1952 ve 1954-1956 dönemlerinde genel direktör olarak çalıştı. 1963 yılından 1972 yılına kadar MTA bünyesinde müşavir jeolog olarak hizmet vermeye devam eden yer bilimci, 1972 yılında bu onurlu görevinden emekli olarak aktif meslek hayatını noktaladı.
Bilimsel Mirası ve Aile Bağları
Hamit Nafiz Pamir, yalnızca üniversite amfilerinde değil, sivil toplum ve uluslararası bilim mecralarında da son derece etkin bir profil çizdi. Ülkemizdeki jeologları bir araya getirmek amacıyla 1947 yılında hayata geçirilen Türkiye Jeoloji Kurumu'nun bir numaralı kurucu üyesi olma şerefine erişti. Meslek hayatı boyunca bu saygın mesleki kuruluşa altı dönem boyunca başkanlık yaparak kurumsal yapının güçlenmesini sağladı. Ulusal sınırların ötesine uzanan akademik itibarı sayesinde 1930'da Fransız Jeoloji Derneği'ne, 1950'de ise Alman Jeoloji Derneği'ne üye kabul edildi. Küresel ölçekteki bu saygınlığı, 1959-1960 yılları arasında Fransız Jeoloji Derneği'nin ikinci başkanlığına seçilmesiyle taçlandırıldı. Ayrıca 1964 yılında prestijli Alman Tabiat Araştırmacıları Akademisi'ne seçilerek bu kuruma kabul edilen ilk Türk bilim insanı unvanını kazandı. Pamir, Türkiye'nin jeolojik yapısını aydınlatan 1:800.000 ve 1:500.000 ölçekli ilk kapsamlı jeoloji haritalarının hazırlanmasına liderlik etti ve ardında kırktan fazla bilimsel eser bıraktı.
Bilimsel çalışmalarının yanı sıra renkli bir aile ve sosyal çevreye sahip olan Hamit Nafiz Pamir, döneminin tanınan isimleriyle akrabalık bağları kurmuştu. Naime Hanım ile evli olan profesörün eşi, meşhur siyasetçi Kılıç Ali'nin kız kardeşi ve gazeteci Altemur Kılıç'ın halasıydı. Çiftin kızları Leyla Pamir ise Türk edebiyatının usta kalemi Haldun Taner ile bir dönem evlilik birliği kurmuştu. Pamir'in geniş aile ağında dikkat çeken diğer bağlar şu şekildedir:
- Kayınbiraderi Prof. Şevket Tagay'ın eşi Tamara Hanım, ünlü iş insanı Jak Kamhi'nin ilk eşiydi.
- Baldızı Saime Hanım'ın kızı Mualla Diler, ünlü şair Necip Fazıl'ın dayısının kızı Sevin Hanım'ın dünürüdür.
- Selçuk Milar, Mazhar Alanson'un ablasının eşiydi.
Cumhuriyet dönemi Türkiye'sinin en parlak zihinlerinden biri olan ve modern jeolojinin kurucusu kabul edilen Ordinaryüs Profesör Hamit Nafiz Pamir, arkasında silinmez izler ve derin bir akademik miras bırakarak 6 Haziran 1976'da aramızdan ayrıldı.