Cumhuriyet dönemi Türk yazın dünyasının en etkili isimlerinden biri olarak bilinen Haldun Taner, 16 Mart 1915 tarihinde İstanbul'da dünyaya gözlerini açmıştır. Yazarlığının yanı sıra akademisyenlik ve gazetecilik de yapan Taner, tiyatro ve kabare alanındaki yenilikçi çalışmalarıyla ülke sanatına yön vermiştir. Gürcü kökenli Tavdgiridze ailesine mensup yazar, toplumsal aksaklıkları hicivli bir bakış açısıyla sahneye aktarırken, yerli tiyatro anlayışını geleneksel ögelerle harmanlayıp modern bir boyuta taşımıştır. Sanatçı, 7 Mayıs 1986'da İstanbul'da hayatını kaybetmiştir.
Konaktan Avrupa'ya Uzanan Gençlik Yılları
Babası Ahmed Selahaddin Bey, ülkenin işgal edildiği mütareke yıllarında bağımsızlık fikrini güçlü yazıları ve dersleriyle savunan saygın bir Osmanlı aydınıdır. Ancak babasını henüz beş yaşındayken kaybetmiştir. Bu kaybın ardından annesiyle birlikte büyükbabasının konağına yerleşen küçük Haldun, çocukluk yıllarını bu tarihi atmosferde geçirmiştir. Vatana üstün hizmetleri dokunmuş olan veya şehit düşen vatan evlatlarının çocuklarına sunulan parasız yatılı eğitim hakkından faydalanan yazar, prestijli Galatasaray Sultanisi'ndeki ortaöğrenimini 1935 senesinde tamamlamıştır. Mezuniyetinin ardından devlet bursuyla Siyasal Bilgiler eğitimi alması amacıyla Almanya'daki Heidelberg Üniversitesi'ne gönderilmiştir. Fakat 1938 yılında yakalandığı ağır tüberküloz rahatsızlığı nedeniyle yükseköğrenimini yarıda kesmek zorunda kalarak ülkesine dönmüştür. Yazar, 1938 ile 1942 yılları arasında Erenköy Sanatoryumu'nda tedavi görmüştür. Sağlığına kavuştuktan sonra İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Alman Filolojisi bölümüne kaydolmuş ve buradaki eğitimini 1950 yılında başarıyla bitirmiştir. Mezun olduğu üniversitenin Sanat Tarihi Kürsüsü bünyesinde asistan olarak akademik hayata ilk adımını atmıştır.
Edebiyatta İlk Adımlar ve Tiyatroda Devrim
Gençlik yıllarında kaleme aldığı skeçlerle yazarlığa başlayan sanatçının "Töhmet" adlı ilk öyküsü, 1946'da Yedigün dergisinde okurlarla buluşmuştur. Taner, bu ilk edebi denemesinde kimliğini gizlemek amacıyla Haldun Yağcıoğlu müstear ismini kullanmayı tercih etmiştir. Uluslararası alandaki ilk büyük başarısını, New York Herald Tribune gazetesinin 1953 senesinde İstanbul'da düzenlediği prestijli öykü yarışmasında "Şişhane'ye Yağmur Yağıyordu" eseriyle birincilik kazanarak elde etmiştir. Bu başarının devamında, 1956 yılında Varlık dergisi tarafından gerçekleştirilen geniş çaplı ankette yılın en çok beğenilen öykü yazarı seçilmiştir. Akademik görevini sürdürürken yazdığı "Günün Adamı" isimli tiyatro oyunu, henüz İstanbul Şehir Tiyatrosu'nda sahnelenme fırsatı bulamadan resmi makamlarca yasaklanmıştır. Bu gelişme üzerine asistanlık görevinden istifa eden yazar, tiyatro bilimi eğitimi almak amacıyla kültür başkenti Viyana'ya gitmiştir. Max Reinhardt Tiyatro Akademisi'nde 1955-1957 yılları arasında eğitim görürken, oradaki bazı tiyatrolarda reji asistanı olarak görev almıştır. Türkiye'ye 1957 yılında dönüş yaptıktan sonra İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Enstitüsü ile Ankara ve İstanbul üniversitelerinde tiyatro tarihi kürsülerinde dersler vermıştır. Aynı zamanda Tercüman gazetesinde köşe yazıları yazarak geniş kitlelere ulaşırken oyun yazarlığı çalışmalarına da hız kesmeden devam etmiştir. İlk oyunlarında dramatik tiyatronun nitelikli örneklerini veren sanatçı, zamanla geleneksel Türk tiyatrosunun göstermeci ögelerini çağdaş tekniklerle harmanlayarak yerli bir epik tiyatro modeli oluşturma arayışına girmiştir. Tiyatromuzun ilk epik örneği kabul edilen "Keşanlı Ali Destanı", yazara dünya çapında büyük bir şöhret kazandırmıştır. Bu başyapıt, birçok Avrupa ülkesinde sahnelenerek büyük ilgi görmüştür. Eser, 1964 yılında ünlü yönetmen Atıf Yılmaz tarafından başarılı bir şekilde beyaz perdeye de aktarılmıştır.
Devekuşu Kabare ve Kazanılan Ödüller
Sanatçı, toplumsal eleştirilerini sahneye daha dinamik taşımak amacıyla kabare tiyatrosunun Türkiye'deki ilk adımlarını atmaya karar vermiştir. Bu doğrultuda 1967 yılında Zeki Alasya, Metin Akpınar ve Ahmet Gülhan ile birlikte efsanevi Devekuşu Kabare topluluğunu kurmuştur. Ardından Münir Özkul ile ortaklaşa Bizim Tiyatro'yu kuran yazar, tiyatroyu halka ulaştırma misyonunu kararlılıkla sürdürmüştür. Ahmet Gülhan ile Devekuşu Kabare'den ayrılan tanınan edebiyatçı, 1978'de Tef Kabare Tiyatrosu'nu kurmuş, bu girişim 1981 yılı sonunda faaliyetlerini sonlandırmıştır. Yazar ayrıca Küçük Dergi isimli yayını çıkarmıştır. Uzun yıllar Tercüman'da sürdürdüğü fıkra yazarlığını 1973 yılından itibaren vefatına kadar Milliyet gazetesindeki köşesinde devam ettirmiştir. Kaleme aldığı "Kaçak" ve "Dağlar Delisi Ferhat" senaryoları, sinema çevrelerinden çok sayıda prestijli ödüle layık görülmüştür. Usta kalemin kazandığı diğer önemli ödüller şunlardır:
- 1969 Bordighera Uluslararası Mizah Festivali Öykü Ödülü ("Sancho'nun Sabah Yürüyüşü" eseriyle)
- 1972 Türk Dil Kurumu Tiyatro Ödülü ("Sersem Kocanın Kurnaz Karısı" oyunuyla)
- 1983 Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü (Pertev Naili Boratav ile paylaştığı ödül)
Usta yazar, Türk edebiyatının unutulmaz çınarıdır.