Afet İnan, 30 Ekim 1908'de Selanik'in Doyran kasabasında doğdu. Öğretmenlik mesleğiyle başladığı yolda akademisyen kimliğini geliştiren İnan, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş döneminde Mustafa Kemal Atatürk'ün manevi kızı olarak tarih sahnesine girdi ve Türk tarih yazımında kalıcı bir iz bıraktı. Türk Tarih Kurumu'nun bir numaralı kurucu üyelerinden, Türk Tarih Tezi'nin şekillendirilmesinde öncü isimlerden ve Cumhuriyet'in ilk sosyoloji doktoru kadın akademisyenlerinden biridir.
Kökleri, Ailesi ve İlk Eğitim
İnan'ın annesi Şehdane Hanım, Doyran Müderrisi Emrullah Efendi'nin torunuydu; babası İsmail Hakkı Uzmay Şumnu ise orman memurluğundan müfettişliğe, oradan Bolu Milletvekilliği'ne uzanan bir kariyer çizdi. Balkan Savaşları'nın ardından aile Anadolu'ya geçti; genç Afet, Adapazarı, Ankara, Mihallıççık ve Biga'da ilk öğrenimini tamamladı. Sürekli taşınan bir aile ortamında yetişmesine karşın 1920'de altı yıllık ilkokul diplomasını aldı.
1925'te Bursa Kız Öğretmen Okulu'ndan mezun olan İnan, kısa süre sonra İzmir'de Redd-i İlhak İlkokulu'nda göreve başladı. Öğretmenlik kariyerinin bu ilk evresinde tanıştığı Atatürk, onun yaşamını kökten dönüştürecek süreci başlattı.
Atatürk ile Tanışma ve Yurt Dışı Eğitim
1925 yılında İzmir'de bir çay davetinde Cumhurbaşkanı Atatürk ile karşılaşan İnan, ailesinin Doyran kasabasından olduğunu öğrenen Gazi Paşa'nın ilgisini çekti. Ertesi gün ailesiyle de buluşan Atatürk, genç öğretmenin yabancı dil öğrenme isteğine destek vererek onu Fransızca eğitimi için İsviçre'nin Lozan şehrine gönderdi. 1927'de dönen İnan, İstanbul'daki Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi'nde öğrenimini sürdürdü.
1929'da ortaöğretim tarih öğretmenliği sınavını başarıyla geçen İnan, Ankara Musiki Muallim Mektebi'nde tarih ve yurtbilgisi dersleri vermeye başladı; 1933'ten itibaren Ankara Kız Lisesi'nde de görev üstlendi. Yabancı okul ders kitaplarında Türklere yönelik kullanılan aşağılayıcı ırk nitelendirmeleri onu derinden rahatsız etti. Bu kitabı Atatürk'e göstermesi üzerine tarihçilerin bir araya getirildiği sistematik bir çalışma süreci başlatıldı. 3 Nisan 1930'da Türk Ocağı'nda Türk kadınlarının seçim haklarını ele alan ilk halka açık konferansını verdi. Zamanın tanınmış hatibi Hamdullah Suphi Bey'den konuşma dersleri alan İnan'ın o gün giydiği kıyafetin taslağını bizzat Atatürk çizdi.
Türk Tarih Kurumu ve Akademik Yükseliş
1930 Türk Ocakları Kurultayı'nda tarih araştırmalarına ağırlık verilmesini öneren İnan, 15 Nisan 1931'de kurulan Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin bir numaralı kurucu üyesi oldu. Cemiyet 1935'te Türk Tarih Kurumu adını aldı ve İnan bu yapıda asbaşkanlık görevini de üstlendi.
Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde öğretim görevi teklif edildiğinde, yüksek öğrenim ve doktora yapmadan bu sorumluluğu alamayacağını bildiren İnan, Cenevre Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Bilimler Fakültesi'ne kaydoldu. Türk-Osmanlı döneminin ekonomik tarihini inceleyen lisans teziyle Temmuz 1938'de mezun oldu; ardından doktora sınavlarını geçerek Temmuz 1939'da sosyoloji doktoru unvanını kazandı. 1942'de doçentliğini tamamladı, 1950'de profesör oldu.
Yurda döndükten sonra Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde doçent vekili olarak göreve başlayan İnan, zamanla Hacettepe Üniversitesi, Ege Üniversitesi ve Ankara Harp Okulu gibi kurumlarda Türkiye Cumhuriyeti tarihi ile Türk Devrimi dersleri verdi. Ankara Üniversitesi bünyesindeki Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrim Tarihi kürsüsünü yönetti; 1977'de kendi isteğiyle emekli oldu.
1955-1979 yılları arasında UNESCO Türkiye Milli Komisyonu'nda Türk Tarih Kurumu'nu temsil eden İnan, uluslararası toplantılarda Türk medeniyet tarihi ve kadın hakları üzerine tebliğler sundu. 1961-1962'de İngiltere'de araştırmalar yürüttü. Türk kadın hakları üzerine yazdığı kitap, UNESCO tarafından 1962'de Fransızca ve İngilizce olarak basıldı; Courrier dergisi bu yapıtı dokuz dile çevirdi.
Eserleri ve Mirası
1940 yılında kadın hastalıkları ve doğum uzmanı Dr. Rıfat İnan ile evlenen Afet İnan'ın Arı adında bir kızı, Demir adında bir oğlu vardır. Atatürk'ün vasiyetinde İnan'a özel bir mali düzenleme yapılmış olması, aralarındaki manevi aile bağının resmî belgelerle de tescillendiğini göstermektedir.
Başlıca eserleri:
- Türk Tarihinin Ana Hatları (1930)
- Mimar Sinan (1937)
- Türkiye Halkının Antropolojik Karakterleri ve Türkiye Tarihi (1947)
- Atatürk'ten Hatıralar (1950)
- Eski Mısır Tarihi ve Medeniyeti (1956)
- Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler (1958)
- Tarih Boyunca Türk Kadınının Hak ve Görevleri (1964)
- Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları (1968)
- Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1972)
- İzmir İktisat Kongresi, 1923 (1982)
Afet İnan, 8 Haziran 1985'te Ankara'da hayatını kaybetti. Türk tarih yazımına, kadın hakları savunuculuğuna ve cumhuriyet eğitimine bıraktığı akademik miras güncelliğini korumaktadır.