Eşref Edip Fergan, 1882 yılında Selanik'in sancak merkezi olan Serez'de doğarak, Türk yayıncılık tarihinde derin izler bırakan seçkin bir gazeteci ve hukuk doktorudur. Yayın hayatı boyunca İslamcı düşüncenin en güçlü temsilcisi olan Sebilürreşad dergisini neşreden Fergan, Kurtuluş Savaşı yıllarında Anadolu'daki milli mücadele hareketini kalemiyle ve mecmuasıyla aktif şekilde desteklemiştir. İstanbul'da 15 Aralık 1971 günü vefat eden bu önemli fikir insanı, ülkenin en fırtınalı dönemlerinde üstlendişi kritik yayın misyonu ve muhafazakar dünyadaki tavizsiz duruşuyla Türk düşünce hayatında kalıcı bir iz bırakmıştır.
Serez'den İstanbul Mekteb-i Hukuk'a uzanan öğrenim yılları
İslam Ağa, annesi ise Nefise Hanım'dır. İlk eğitimini Serez sıbyan mektebi ve rüştiyesinde aldı. Orta öğrenimini tamamladıktan sonra yüksek tahsil yapmak üzere İstanbul'a giderek Mekteb-i Hukuk derslerine başladı. Hukuk mektebindeki derslerinin yanı sıra, Çemberlitaş civarındaki Atik Ali Paşa Camii'nde düzenlenen medrese derslerini de yakından takip etti. Bu eğitim yıllarında, ileride hayatının en önemli parçaları haline gelecek olan Mehmet Akif Ersoy ve Ebül'ula Mardin ile dost oldu. Kurulan bu güçlü dostluk bağı, her üç ismin yaşamları boyunca sürdürecekleri ortak bir idealin de kıvılcımıydı. Genç öğrenci, dönemin meşhur vaizlerinden olan Manastırlı İsmail Hakkı Efendi'nin hitabetlerini ve hukuk hocalarının notlarını derleyerek yayıncılığa ilk adımını attı. Hukuk tahsilini 1912 yılında başarıyla neticelendirdikten sonra, bu alanda akademik derinlik kazanmak amacıyla hemen hukuk doktorası çalışmalarına başladı.
Sırat-ı Müstakim'den Sebilürreşad'a Yayıncılık Serüveni
Eşref Edip, Türk fikir hayatındaki en büyük atılımını 1908 yılında yayımlanmaya başlayan Sırat-ı Müstakim dergisiyle gerçekleştirdi. İslam Birliği düşüncesini yaymayı amaç edinen bu haftalık mecmuanın başlangıçtaki en büyük ortağı ve kurucusu Ebül'ula Mardin'di. Derginin ilk 182 sayısını iki yakın dost olarak çıkardılar. Ortağının üniversitede hocalığa başlamasıyla yolları yayıncılıkta ayrıldı. Eşref Edip dergiyi tek başına neşretmeyi sürdürdü. Yayının adı, 183. sayıdan itibaren Sebilürreşad olarak değiştirildi. Birinci Dünya Savaşı yıllarında İttihat ve Terakki yönetiminin bazı icraatlarına yönelttiği sert eleştiriler sebebiyle sansüre uğradı. Bu sebeple dergi, 1916 yılından 1918 ortasına dek bir buçuk yıl boyunca basılamayarak kapalı kaldı. Her türlü baskı ve engele rağmen bu yayın organı, 1908'den 1966 yılına kadar farklı aralıklarla toplam 58 yıl boyunca 1107 sayı basılarak kırılması güç bir rekorla tarihe geçti.
Milli Mücadele'nin Basın Cephesi ve Anadolu Yılları
Cihan Harbi'nin son bulmasıyla birlikte, işgal altındaki İstanbul'da dergisini tekrar yayımlamaya başlayan Fergan, Garpçılık ve asrilik taraftarı aydınlarla fikri mücadeleye girişti. Bu dönemde, Anadolu'da filizlenen vatansever direniş hareketini de Mehmet Akif ile birlikte tüm gücüyle destekledi. İşgal kuvvetlerinin artan yıldırma politikaları karşısında yılmayarak, payitahtı terk edip Anadolu'ya geçme kararı aldı. Kastamonu'da Mehmet Akif ile buluşan Eşref Edip, Sebilürreşad'ı 1920 Kasım'ından itibaren bu şehirde basmaya başladı. Bölgede milli direnişi örgütlemek amacıyla konuşmalar yapıp, halkı vatan savunmasına çağırdı. Gösterdiği bu büyük fedakarlıklar sebebiyle Ankara'ya davet edildi. Akif ile birlikte Taceddin Dergahı'na yerleşen gazeteci, dergisini 3 Şubat 1921'den itibaren Ankara merkezli olarak neşretmeye başladı. Dergi sayıları, askeri birliklerin yardımıyla cephedeki askerlere ve ulaşılması en zor köylere kadar dağıtıldı. Sayfalarda Mehmet Akif'in yurdun dört bir yanında verdiği yüksek milli vaazların metinleri yayımlanarak hem direniş azmi artırıldı hem de ulusal bilincin en ücra köşelerde dahi uyanması sağlandı. Ankara yıllarında ayrıca, Said Nursî ve Şeyh Ahmed Şerif Senusi ile bir araya gelerek Sivas'ta bir İslam şurası düzenleme faaliyetlerinde bulundu.
Cumhuriyet Dönemi, Laiklik Muhalefeti ve Kara Kitap
Kurtuluş Savaşı'nın zaferle sonuçlanmasının ardından tekrar İstanbul'a dönen Eşref Edip, burada da yayın hayatına aktif biçimde devam etti. Cumhuriyet'in kuruluşunun ardından gelişen yeni düzende, geleneksel ve muhafazakar duruşundan asla vazgeçmedi. Türkiye'deki laiklik uygulamalarının açık bir din karşıtlığı olduşu yönündeki düşüncelerini her fırsatta dile getirdi. Kaleme aldığı Kara Kitap isimli eserinde Celal Bayar ve Şükrü Saracoğlu gibi dönemin önde gelen devlet adamlarını İslam düşmanı olarak tanıttı. Fikri mücadelesini sürdürürken, o yıllarda kurulan Köy Enstitülerini de sert bir dille eleştirerek bu eğitim yuvalarını komünist yuvaları olarak tanımladı.
Hayatındaki Dönüm Noktaları ve İlişkiler
Eşref Edip Fergan'ın uzun yaşamı boyunca kurduğu ilişkiler ve yürüttüğü mücadeleler, yakın tarihimizi anlamak açısından büyük önem taşımaktadır:
- Mehmet Akif Ersoy: Hukuk yıllarında tanıştığı, Sebilürreşad'da şiirlerini neşrettiği ve Milli Mücadele'yi Kastamonu ile Ankara'da birlikte örgütlediği en yakın dostu.
- Ebül'ula Mardin: Sđrat-ı Müstakim dergisinin ilk 182 sayısını beraber çıkardığı ve eğitim yıllarından itibaren sarsılmaz bir bağla bağlı kaldığı hukukçu ortağı.
- Said Nursî ve Şeyh Ahmed Şerif Senusi: Ankara'dayken Sivas İslam şurası hazırlıklarını birlikte yürüttüğu isimler.
- Abdullah Cevdet: İşgal yıllarının İstanbul'unda başta olmak üzere, Garpçılık ve asrilik savunucularına karş yürüttüğu sert fikir mücadelesindeki başlıca muhatabı.