Afganistan'ın yakın siyasi tarihine damga vuran en önemli liderlerden biri olan akademisyen ve devlet adamı Eşref Gani, 12 Şubat 1949 tarihinde Afganistan'ın Logar bölgesinde dünyaya geldi. Gerek akademik kimliği gerekse uluslararası kurumlardaki tecrübesiyle bilinen Gani, ülkesinin 14. cumhurbaşkanı olarak görev yaptı. Siyasi kariyerinde mali reformlar ve devlet inşası süreçlerine liderlik eden deneyimli siyasetçi, 15 Ağustos 2021 tarihinde Taliban'ın başkent Kabil de dahil olmak üzere tüm büyük vilayetleri ele geçirmesi üzerine ülkeyi terk ederek Tacikistan'a geçti.
Akademik Yıllar ve Amerika'daki Çalışmaları
Peştunların köklü Ahmadzai kabilesine mensup olan Eşref Gani Ahmedzai, Logar'da Şahpesend ve Kawkaba Lodin çiftinin oğlu olarak hayata gözlerini açtı. Babası Şahpesend Bey, 1980'li yıllarda Kabil'de nakliye sektörüyle uğraşıyordu. Genç Eşref Gani, ilk ve orta öğrenimini başkent Kabil'de başarıyla tamamladı. Yükseköğrenim görmek amacıyla Lübnan'a giderek Beyrut Amerikan Üniversitesi'nde eğitim aldı. Mezuniyetinin ardından 1977 yılında antropoloji dersleri vermek üzere memleketi Afganistan'a geri döndü. Ancak Gani'nin akademik arayışları burada sınırlı kalmadı.
New York'taki prestijli Columbia Üniversitesi'nden kazandığı burs, onun yaşamında yeni bir sayfa açtı. ABD'ye gittikten bir yıl sonra, ülkesinde Afganistan Demokratik Halk Partisi'nin yönetimi ele geçirmesiyle büyük bir aile dramı yaşadı. Birçok aile üyesinin tutuklanması nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri'nde kalmayı tercih etti. Columbia Üniversitesi bünyesinde kültürel antropoloji alanında hazırladığı 'Üretilen ve Tesellüt: Afganistan, 1901-1747' başlıklı doktora teziyle akademik unvanını pekiştirdi.
Doktorasını 1983 yılında tamamladı. Ardından California Üniversitesi Berkeley kampüsünde öğretim üyesi olarak ders vermeye davet edildi. Akademik kariyerini 1983 ve 1991 yılları arasında Johns Hopkins Üniversitesi'nde sürdüren Gani, bu dönemde uzmanlık alanıyla ilgili radyo programlarında da yer aldı. Özellikle BBC'nin Farsça ve Peştuca servislerine uzman yorumcu olarak katılarak adını geniş kitlelere duyurdu.
Uluslararası Arenadan Devlet Yönetimine Geçiş
Eşref Gani, 1991 yılına gelindiğinde uluslararası finans dünyasının merkezine adım attı. Dünya Bankası bünyesinde antropolog unvanıyla göreve başlayarak iktisadi planlamaların insani boyutları üzerinde yoğunlaştı. Doğu Asya, Güneydoğu Asya, Rusya, Çin ve Hindistan'daki büyük ölçekli programlarda aktif görev üstlendi. Yaklaşık on yıl süren bu verimli dönemin ardından, 11 Eylül 2001 tarihindeki terör saldırıları Gani'nin kariyer rotasını tamamen değiştirdi.
Dünya Bankası'ndaki görevinden ayrılarak bir süre medya organlarında analizler yayımladı. Afganistan için tarihi bir eşik olan 2002 yılında, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Özel Temsilcisi Ahdar El İbrahimi'nin özel danışmanlığına atandı. Gani bu süreçte, Taliban sonrası yeni yönetim modelinin kurulmasında, Bonn Anlaşması taslağının hazırlanmasında ve müzakerelerin yürütülmesinde kilit bir rol oynadı.
Aralık 2001'de ülkesine kalıcı olarak geri dönen tecrübeli bürokrat, hızla devlet mekanizmalarında kritik sorumluluklar üstlendi. 1 Şubat 2002 tarihi itibarıyla sırasıyla Devlet Başkanı Hamid Karzai'nin kıdemli danışmanı, Maliye Bakanı ve Uluslararası Yardım Başkoordinatörü görevlerini üstlendi.
Karzai hükþmetinde 2 Haziran 2002 ile 14 Aralık 2004 tarihleri arasında Maliye Bakanlığı koltuğunda oturdu. Bu kritik süreçte, Taliban yönetiminin çöküşünden sonra Afganistan ekonomisini düzlüğe çıkarmak için gecesini gündüzüne kattı. Yoksulların Hukuki Güçlendirilmesi Komisyonu üyeliğini de yürüterek toplumsal refahın artırılması hedeflerine katkı sağladı.
Bakanlık görevinin sona ermesinin ardından akademik dünyaya geri döndü. 22 Aralık 2004 ile 21 Aralık 2008 tarihleri arasında Kabil Üniversitesi Rektörü olarak görev yaptı.
Entelektürel Mirası, Cumhurbaşkanlığı ve Siyasi Vedası
Eşref Gani, küresel ölçekte kabul gören entelektürel derinliğiyle de dikkat çekti. Ünlü Foreign Policy dergisinin yaptığı anketlerde 2010 yılında listeye girerken, 2013 yılında ise dünyanın en etkili 100 entelektüeli arasında ikinci sırada gösterildi. Bu büyük başarı, onun küresel sorunlara sunduğu çözüm önerilerinin bir tescili niteliğindeydi.
Siyasi arenadaki mücadelesini taçlandıran an ise 2014 yılında geldi. 21 Eylül 2014 tarihindeki seçimlerin ardından Afganistan'ın 14. cumhurbaşkanı olarak göreve başladı. Ülkesinin modernleşmesi ve demokratikleşmesi adına yürüttüğü politikalarla ikinci kez güven tazeledi. 28 Eylül 2019 tarihindeki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde halktan bir kez daha onay alarak 5 yıllık yeni dönemi için koltuğunu korudu.
Ancak ülkesindeki jeopolitik gerilimler ve Taliban'ın hızlı ilerleyişi, bu dönemin planlanandan erken bitmesine yol açtı. 15 Ağustos 2021 tarihine gelindiğinde Taliban güçleri sınır kapılarını ve başkent dışındaki tüm önemli merkezleri kontrolü altına aldı. Kabil kapılarına dayanan bu büyük tehdit karşısında Gani, kan dökülmesini önlemek ve güvenliğini sağlamak amacıyla Tacikistan'a sığınarak ülkesinden ayrıldı.
Özel yaşamında Lübnan asıllı Rula Saade ile mutlu bir birliktelik kurdu. Üniversite yıllarında tanıştığı eşiyle 1975 yılında dünyaevine giren Gani'nin bu evlilikten Mariam Ghani ve Tarek Ghani adlarında iki evladı bulunuyor.
Devlet yönetimi ve kırılgan yapılar konusundaki uzmanlığını kitaplarına da aktaran Gani'nin başlıca eserleri şunlardır:
- Fixing Failed States: A Framework for Rebuilding a Fractured World (2008)
- Afghanistan: A Lexicon (2011)