Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişte hukuk sistemimizin şekillenmesinde önemli roller üstlenen akademisyen Ali Zeynel Abidin Mardin (Ebül'ulâ Mardin), 9 Ağustos 1881'de İşkodra'da doğdu. Hayatı boyunca akademik dünyada çok aktif roller üstlenen ve İstanbul Üniversitesi bünyesinde gerçekleştirdiği Medeni Hukuk çalışmalarıyla ordinaryüs profesörlük payesine kadar yükselen bu değerli aydın, 13 Ocak 1957'de İstanbul'da vefat edene dek ömrünü adeta adalet ve eğitime vakfetti. Gerek çıkardığı dergilerle toplumsal düşünce hayatına yön vermesi gerekse meclis sıralarında halkın temsilciliğini üstlenmesiyle tanınan Mardin, ülkemizin yetiştirdiği en seçkin hukuk dehalarından biri olarak tarihteki yerini almıştır.
Eğitim Hayatı ve Hukuk Mektebi
Köklücü bir aileye mensup olan Ali Zeynel Abidin, Mardin kadılığı yapan Ömer Şevki Efendi'nin torunudur. Yusuf Sıtkı Efendi ile Behice Hanım'ın evladı olarak dünyaya gelen Mardin, çocukluk yıllarında evde özel dersler alarak kendini yetiştirdi. Ailesinin sağladığı bu nitelikli özel eğitimin ardından dönemin en seçkin eğitim kurumlarından olan İstanbul Hukuk Mektebi bünyesine katıldı. Bu köklü okulda gösterdiği üstün gayret ve başarıyla dikkat çeken genç hukukçu adayının dersleri başarıyla tamamlaması uzun sürmedi. Takvimler 1903 yılını gösterdiğinde mektepten başarıyla mezun olarak profesyonel kariyerine adım attı.
Fikir Dünyası, Gazetecilik ve Siyaset
Mezuniyetinin ardından entelektüel sahada kendisini gösteren Ebül'ulâ Mardin, II. Meşrutiyet'in 1908'deki ilanıyla birlikte basın dünyasında aktif rol üstlendi. Dönemin önemli fikir insanlarından Eşref Edip ile bir araya gelerek haftalık yalayımlanan Sırat-ı Müstakim dergisini okuyucularla buluşturdu. Büyük şair Mehmet Akif Ersoy'un fikir babalığını üstlendiği bu yayında, İslam Birliği çerçevesindeki düşüncelerin savunulmasına yön verdi. Fikir dünyasındaki dinamizmini koruyan Mardin, 1912 yılına gelindiğinde bu dergiden ayrılarak kendi yönetiminde olan Kelime-i Tayyibe adlı dini dergiyi yalayımladı.
Bu yayıncılık faaliyetleri devam ederken akademik çalışmalarını sürdüren akademisyen, siyasi alanda da sorumluluk almaktan geri durmadı. Osmanlı Mebusan Meclisi çatısı altında halkı temsil etti. 1914 ile 1919 yılları arasında Niğde mebusu olarak mecliste görev yaparken, 1920 yılında ise Mardin mebusu sıfatıyla görevine devam etti. Bühelikle hem akademik birikimini yasama faaliyetlerine aktardı hem de ülkenin tarihi dönüşüm yıllarında bizzat meclis kürsüsünde bulundu.
Medeni Hukuk ve Ordinaryüs Mirası
Siyasi görevlerinin son bulmasının ardından asıl odak noktası olan eğitim çalışmalarına dönen Ebül'ulâ Mardin, kadıların sistemli bir şekilde yetiştirilmesi için açılan Medresetül Kuzzat bünyesinde de dersler vermiştir. Bu süreçte akademik alandaki tecrübelerini geniştletmek amacıyla 1925 yılında resmi olarak İstanbul Barosu levhasına kaydını yaptırdı. Hayatının merkezine koyduğu akademik çalışmalarını İstanbul Üniversitesi çatısı altında sürdüren değerli hukukçu, ordinaryüs profesör unvanına layık görüldü.
Cumhuriyet döneminin ilk hukukçularından biri olarak modern medeni hukukun temellerinin atılmasında ve bu alanda öğrenciler yetiştirilmesinde çok önemli katkılar sağladı. Nihayetinde 1951 yılında ordinaryüs profesör unvanıyla İstanbul Üniversitesi'nden emekliğe ayrıldı. Kendisi Türk hukukuna derin katkılar sundu. Geniş bilgi birikimiyle öğrencilerine örnek oldu. Ardında hukuk literatürümüze yön veren çok değerli çalışmalar bıraktı. Mardin'in başlıca özellikleri ve kariyer kronolojisi şu şekildedir:
- Kariyer basamaklarını hızla tırmanarak İstanbul Hukuk Mektebi'nden 1903 yılında başarıyla mezun olmayı başarmıştır.
- Sırat-ı Müstakim ve Kelime-i Tayyibe gibi önemli dergilerle döneminin yayıncılık dünyasında son derece derin izler bırakmıştır.
- Milli iradenin sesi olarak Osmanlı Mebusan Meclisi bünyesinde Niğde ve Mardin mebusluğu görevlerini üstlenmiştir.
- İstanbul Barosu'na 1925 yılında kaydolarak pratik hukuk dünyasında da son derece aktif çalışmalarda bulunmuştur.
- Medeni Hukuk ordinaryüs profesörü unvanıyla Türk hukukuna 17 adet bilimsel eser kazandırmıştır.
Hukuk dünyasına armağan ettiği tam 17 özgün eser ile ordinaryüs profesör, 13 Ocak 1957 tarihinde hayata gözlerini yumdu. Geride paha biçilemez kaynak kitaplar bıraktı. Yetiştirdiği sayısız hukukçu onun en büyük mirasıdır. Ebül'ulâ Mardin'in adı bugün de hukuk eğitimimizin temel taşlarından biri olarak yaşamaktadır.