Ailesi ve doğumu
Mehmed Ebussuud Efendi (Hoca Çelebi), Hanefi Mâtürîdî Osmanlı hukukçusu ve Kur'an müfessiridir. 30 Aralık 1490'da İstanbul yakınlarındaki Meteris (Metris-Müderris) köyünde doğdu, 23 Ağustos 1574'te öldü. İskilip yakınlarındaki İmâd köyünden gelen bir ailenin çocuğu olduğu için "El-İmâdî" olarak da anılır. Babası İskilipli Şeyh Muhiddin Muhammed Efendi'dir; anne tarafından Ali Kuşçu'nun torunudur. Bazı şarkiyatçılar İmâd'ı Âmid ile karıştırıp onu Diyarbakırlı saymıştır; kaynaklar ailesinin İskilip'e bağlı İmâdlı olduğunu belirtir.
Görevleri
1533'ten 1537'ye kadar İstanbul Kadısı, 1537'den 1545'e kadar Rumeli Kazaskeri olarak görev yaptı; Bursa kadılığı da yaptı. Rumeli'de yerel yasaları İslami şeriat kurallarıyla uyumlu hâle getirdi. 1545'te Kanuni Sultan Süleyman tarafından Osmanlı İmparatorluğu'nun en yüksek yargı ve dinî makamı olan şeyhülislamlığa atandı. Kanuni'nin ölümünden sonra II. Selim döneminde de görevini sürdürdü ve ölümüne kadar bu makamda kaldı; makamın yetkisini zirveye taşıdı.
Fetvaları ve hukuka katkısı
Padişahlarla yakın çalışarak Kanuni'nin Yezidîlere yönelik hareketlerini ve II. Selim'in Kıbrıs Seferi'ni destekleyen fetvalar verdi. Karagöz gösterileri ve yeni girmekte olan kahve içilmesi gibi konularda da fetva verdi. Safevî yanlısı Kızılbaşları "zındık" sayan fetvalarıyla bilinir ve onların öldürülmesini hukuken caiz görmüştür. Şair Yunus Emre'nin bir şathiyesi nedeniyle de sert bir tutum aldığı, Hallâc-ı Mansûr ve vahdet-i vücûd aleyhinde harekette bulunduğu, Aşık Maşuki ve Bosnalı Hamza Bâlî'nin idamında rol oynadığı aktarılır. Kanunnameler hazırlattı ve birçok âlim yetiştirdi; bu sayede ilmiye sınıfı uzun süre güçlü kaldı. Kanuni'ye karşı "padişah emriyle gayrimeşru olan şey meşru olmaz" dediği ifade edilir. Aynı zamanda şairdi.
Eserleri ve ölümü
Osmanlı topraklarının dışındaki İslam coğrafyasında da itibar kazandı ve eserlerinin etkisi günümüze kadar sürdü. Çok okunan Sadi Şirazi'nin şiirlerini de eleştirdi. Tefsir alanında ayrıca Fetih suresi, Furkan suresi ve Mü'minûn suresi üzerine çalışmaları ile Firavun'un imanı konusunda bir risalesi vardır. Bilinen 22 eseri ve çeşitli risaleleri vardır. Arapça tefsiri İrşadü'l-Aklu's-Selim ilâ Mezaya'l-Kitabi'l-Kerim, alanındaki en önemli eserlerden sayılır. Fetavayı Ebussuud Efendi ve Kanunname-i Âli hukuk alanındaki eserleri arasındadır. 1574'te öldü; mezarı Eyüp'te Dârü'l-Hadis'in yanındaki Ebussuud Hazîresi'ndedir.
Kaynakça: Bu biyografi, Vikipedi'deki Ebussuud Efendi maddesinden yararlanılarak hazırlanmıştır. Metin CC BY-SA 4.0 lisansı altındadır.