Osmanlı İmparatorluğu'nun son demlerinde ve genç Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında fikirleriyle yankı uyandıran göz hekimi, yazar ve siyasetçi Abdullah Cevdet, modernleşme sancıları çeken bir coğrafyada Batıcılık akımının öncülüğünü üstlendi. Arapgir'de doğan Kürt kökenli entelektüel, yaşamı boyunca bir fikir üreticisi olarak toplumun yönünü tayin etmeye çalıştı. İmparatorluğun kaderini belirleyecek siyasi örgütlenmelerin temelini atarken, tıp eğitimiyle felsefeyi harmanlayarak Türk düşünce dünyasında derin izler bıraktı. Edebiyattan sosyolojiye uzanan geniş bir yelpazede yetmişten fazla eser kaleme alan düşünür, 29 Kasım 1932'de İstanbul'da hayata gözlerini yumana dek yenilikçi fikirlerin savunucusu olmayı sürdürdü.
Tıbbiye Yılları ve Düşünsel Dönüşüm
İlk öğrenim hayatına Hozat ve Arapgir'de adım atan Abdullah Cevdet, ailesinin Harput'a göç etmesiyle eğitimine bu bölgede devam etti. Arapgir doğumlu düşünürün babası, Diyarbakır'da birinci tabur kâtibi olarak görev yapan Hacı Ömer Vasfi Efendi'dir. Ma‘mûretülazîz Askerî Rüşdiyesi'nden 1885 senesinde mezun olduktan sonra, henüz on beş yaşındayken İstanbul'un yolunu tuttu. Kuleli Askerî Tıbbiyye İdâdîsi'ni üç yılda bitiren genç öğrenci, yükseköğrenimi için Askeri Tıbbiye sıralarına geçti. Tıbbiyede ders gördüğü senelerde, okul koridorlarında hakimiyet kuran biyolojik materyalist akımlardan yoğun şekilde etkilendi. Bu dönemde felsefi fikirleri olgunlaştı. Alman düşünür Ludwig Büchner'in büyük ilgi uyandıran eserinin bir bölümünü, herkesin anlayabileceği sade bir dille Türkçeye çevirdi. Fizyolociya-i Tefekkür adıyla yayımlanan bu tercüme, dönemin gelenekçi çevrelerinde ciddi tartışmalara yol açarak çeşitli reddiyelerin hedefi haline geldi. Fizyolociya-i Tefekkür'ün ardından, aynı yıl içinde beyin fonksiyonları üzerine odaklanan Dimağ adlı eserini de neşretti. Bu adımı diğer yayınlar izledi. Ertesi yıl İslâm âlimleri ile biyolojik materyalist düşünürlerin fikirlerini sentezlemeyi amaçlayan Fünûn ve Felsefe çalışmanının üzerinde durdu. Okuldaki son senesinde ise Fizyolociya ve Hıfz-ı Sıhhat-i Dimâğ ile Melekât-ı Akliyye adlı iki önemli yayına daha imza attı. Ayrıca Maarif, Musavver Cihan ve Resimli Kitab mecmualarında da bu konuları işleyen çeşitli makaleler yayımladı.
Siyasi Mücadele ve İttihâd-ı Osmânî
Fikirlerin toplumsal alanda karşılık bulmasının ancak siyaset yoluyla gerçekleşebileceğine inanan Abdullah Cevdet, aktif bir mücadele başlattı. Bu amaçla, 1889 yılında dört sınıf arkadaşıyla bir araya gelerek İttihâd-ı Osmânî Cemiyeti'ni kurdu. Kurucu beş tıbbiyeli şu isimlerden oluşuyordu:
- İbrahim Temo
- İshak Sükûti
- Mehmet Reşit
- Hikmet Emin
- Abdullah Cevdet
Sonradan İttihat ve Terakki adını alacak olan bu gizli cemiyet, ilerleyen yıllarda 1908 Devrimi'ni gerçekleştirecek ve devlet yönetiminde söz sahibi olacaktı. II. Abdülhamit yönetimine karşı yürütülen muhalif propagandanın merkezinde yer alan genç tıbbiyeli, bu süreçte defalarca tutuklandı ve okuldan uzaklaştırıldı. Baskılara rağmen geri adım atmadı. Süreç oldukça sancılı geçti. Mücadelesi kararlılıkla devam etti. Siyasi arenada doğrudan resmi görevler almak yerine, geri planda kalarak bir fikir mimarı gibi çalışmayı tercih etti. Tüm engellemelere karşın tıp eğitimini Temmuz 1894'te tamamlayarak göz hekimi ünvanını kazandı.
Edebi Kimliği ve Toplumsal Görüşleri
Hekimlik ve siyasetin yanı sıra edebiyatla da yakından ilgilenen Abdullah Cevdet, şiirlerini Ömer Cevdet ismiyle yayımladı. Abdülhak Hamid'in yönlendirmesiyle şiirlerini kitaplaştıran yazar; Namık Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem ve Halit Ziya gibi ustaların edebi izlerini taşıdı. Kendisinin edebiyat dünyasında yayımladığı başlıca şiir kitapları şunlardır:
- Hiç (1890)
- Tuluat (1891)
- Masumiyet (1893)
Yalnızca edebiyatla sınırlı kalmayan entelektüel birikimi, onu dönemin en cesur toplumsal savunucularından biri yaptı. Türkiye'de kadın hakları ve işçi sınıfının taleplerini ilk kez yüksek sesle dile getiren öncü aydınlar arasında yer alması, onun vizyoner ve çağının ötesindeki yönünü açıkça ortaya koymaktadır. Sanatçı, durmaksızın yazdı ve üretti. Dönemi için bu devrimseldi. Tıp, felsefe ve sosyoloji alanlarında yetmişi aşkın esere imza atarak ülkenin entelektüel dönüşümüne öncülük etti. Batı'nın bilimsel metodolojisini Doğu dünyasına aktarma çabası, onu Türk düşünce tarihinin en özgün simalarından biri kılmıştır.