Türk edebiyatının ve tiyatrosunun sınırları aşan isimlerinden Emine Sevgi Özdamar, 10 Ağustos 1946 tarihinde Malatya'da dünyaya gözlerini açtı. Yazar, tiyatro oyuncusu ve dramaturg kimliğiyle tanınan sanatçı, kültürel köprüler kuran eserleriyle çağdaş Alman edebiyatının en önemli temsilcileri arasında yer alır. Çocukluk yıllarını Türkiye'nin farklı kentlerinde geçiren Özdamar, sahne sanatlarına duyduğu derin tutku sayesinde erken yaşta sanata yöneldi. 1986 yılından itibaren yaşamını Almanya'da serbest yazar olarak sürdüren usta isim, Almanca kaleme aldığı otobiyografik romanları ve özgün öyküleriyle dünya çapında büyük bir yankı uyandırdı. Kitapları, karşılaştırmalı edebiyat çalışmalarında sıkça incelenir.
Tiyatro Sahnesinden Berlin Fabrikalarına Uzanan Gençlik
Sanatçının tiyatroyla tanışması henüz on iki yaşındayken Bursa kentinde sahne almasıyla gerçekleşti. Moliere'in ünlü eseri Kibarlık Budalası oyununda sahneye çıkan Özdamar, bu deneyimin ardından oyuncu olmaya kesin olarak karar verdi. Ağabeyinin eğitim almak için İsveç'e gitmesi, genç sanatçının hayallerini süsleyen tiyatro eğitimi için yurt dışına çıkma arzusunu tetikledi. Gerekli maddi birikimi sağlamak amacıyla 1965 yılında Almanya'nın yolunu tuttu. Berlin'de yaklaşık üç ay boyunca fabrika işçisi olarak çalışarak hayatın zorlu yönleriyle erken yaşta tanıştı. Bu ilk yurt dışı deneyiminden sonra, yarım bıraktığı tiyatro eğitimini tamamlamak üzere Türkiye'ye geri döndü.
İstanbul'daki LCC Tiyatro Okulu'nda eğitimine başlayan Özdamar, Muhsin Ertuğrul, Beklan Algan, Ayla Algan, Haldun Taner, Melih Cevdet Anday ve Nurettin Sevin gibi Türk tiyatrosunun efsane isimlerinden ders alma şansı yakaladı. Üsküdar'da şair Ece Ayhan ve annesiyle yaşadı. O dönemde sanatçıya "Emine" ismini veren kişi de ünlü şair Ece Ayhan oldu. Daha sonra Ankara Birlik Sahnesi bünyesinde Vasıf Öngören ile birlikte çalışmalar yürüttü. Aynı zamanda 1973 yapımı olan sinema filmi "Asiye Nasıl Kurtulur" kadrosunda oyuncu olarak yer aldı.
Avrupa Tiyatro Sahnesinde Bir Türk Yönetmen Yardımcısı
Genç sanatçı, 1976 yılında Bertolt Brecht'in ekolünden gelen ünlü yönetmen Benno Besson ile çalışmak üzere yeniden Almanya'ya gitti. Doğu Berlin'deki meşhur Volksbühne tiyatrosunda Benno Besson ve yönetmen Mathias Langhoff'un reji asistanı olarak görev üstlendi. Buradaki başarılı çalışmalarının ardından Berlin, Münih ve Frankfurt şehir tiyatrolarında da önemli sanatsal faaliyetler yürüttü. 1978 yılında Besson ile birlikte Brecht'in Kafkas Tebeşir Dairesi adlı oyununu Paris ve Avignon'da sahnelemek üzere Fransa'ya yerleşti. Bu oyun için özel olarak tasarladığı kuklalar ve hazırladığı kolajlar sanat çevrelerince hayranlıkla karşılandı. Gösterdiği bu üstün başarı, kendisine Paris Vincennes Üniversitesi bünyesinde doğrudan doktora yapma kapısını araladı. Bochum Tiyatrosu bünyesinde oyunculuk kariyerine devam etti. Bu süreçte edebi üretime de yönelen sanatçı, 1982 yılında "Schwarzauge in Deutschland" (Karagöz Almanya'da) adlı tiyatro oyununu yazdı. 1986'da Frankfurt Tiyatrosu'nda izleyiciyle buluşan bu yapıt, bir Türk yazarın Almanca kaleme alıp sahnelediği ilk oyun olarak tarihe geçti. Tiyatro metni daha sonra 1991 yılında kitaplaştı.
Sınırları Aşan Edebi Başarılar ve Uluslararası Ödüller
Özdamar, 1986 yılında Berlin'e kalıcı olarak yerleşti ve yaşamını tamamen serbest yazarlık yaparak kazanmaya başladı. Yazarın ilk öykü kitabı Mutterzunge (Anne Dili) adını taşır. Kitap, göçmenlerin dil ve kimlik arayışlarını yazarın kendi yaşam öyküsünden yola çıkarak çarpıcı biçimde ele alıyordu. Büyük beğeni toplayan bu yapıt, 1994 yılında Publisher Weekly tarafından yılın en iyi yirmi kitabı listesine seçildi. Sanatçı, asıl büyük çıkışını ise 1992 tarihli "Hayat Bir Kervansaray Bir Kapısından Girdim Diğerinden Çıktım" adlı otobiyografik romanıyla gerçekleştirdi. Bir kız çocuğunun saf dünyasından Türkiye'nin yakın geçmişini aktaran bu başyapıt, henüz yayımlanmadan önce Avusturya'da Ingeborg Bachmann Ödülü'ne layık görüldü. Bu prestijli ödül, yazarın Türk ve Alman edebiyat dünyalarından hangisine ait olduğu yönünde verimli tartışmaları beraberinde getirdi. Kitap yayınlandıktan sonra da ödüller yağmaya devam etti. İlk romanının devamı olan Haliçli Köprü 1998 yılında yayımlandı. Ayrıca bu eser, yazara 1999 Adelbert-von-Chamisso Ödülü'nü getirdi. 2004 yılında ise ülkenin en saygın edebiyat ödülü olan ve daha önce hiçbir yabancı yazara verilmemiş Heinrich von Kleist Ödülü'ne layık görülerek tarih yazdı.
Sanatçının uluslararası başarılarını taçlandıran önemli ödüllerden bazıları şunlardır:
- Ingeborg Bachmann Ödülü (1991)
- Walter Hassenclever Ödülü (1993)
- Times Literary Supplement Yılın Uluslararası Kitabı Ödülü (1994)
- Almanya Kuzey Şehirleri Ödülü (1998)
- Adelbert-von-Chamisso Ödülü (1999)
- Heinrich von Kleist Ödülü (2004)