Tiyatro sahnelerine taşıdığı güçlü toplumsal eleştiriler ve yenilikçi sahneleme teknikleriyle tanınan Vasıf Öngören, ülkemiz sanat dünyasında epik tiyatro akımının en önemli kurucu figürlerinden biri olarak kabul edilir. 15 Şubat 1938 tarihinde Kütahya’nın Tavşanlı ilçesinde dünyaya gelen sanatçı; oyun yazarı, yönetmen ve oyuncu kimlikleriyle Türk tiyatro tarihine adını yazdırmıştır. Toplumcu gerçekçi bir sanat çizgisini benimseyen yazar, eserlerinde sınıfsal çelişkileri, yabancılaşmayı ve ekonomik sıkıntıları ele almıştır. Sahnelediği Asiye Nasıl Kurtulur? adını taşıyan kült eseriyle geniş kitleler tarafından tanınan yazar, 14 Mayıs 1984 tarihinde Amsterdam’da hayatını kaybetmiştir.
Almanya Yılları ve Epik Tiyatronun Keşfi
Kariyerinin ilk adımlarını İstanbul Üniversitesi Gençlik Tiyatrosu çatısı altında atan sanatçı, burada oyunculuk ve yönetmenlik deneyimi kazandı. Daha sonra eğitimini yarıda bırakarak 1962 yılında Almanya'ya gitti. Berlin Özgür Üniversitesi bünyesinde tiyatro eğitimi almaya başlayan yazar, tiyatro kuramlarına yoğunlaştı. Bu süreçte Bertolt Brecht’in kurucusu olduğu Berliner Ensemble provalarını yakından takip etti. Manfred Wekwerth ile dört yıl boyunca reji çalışmaları gerçekleştirme fırsatı buldu. Epik tiyatro kuramını yerinde inceleme fırsatı bulan sanatçı, ilk oyunu olan Göç'ü 1965 yılında kaleme aldı. Bu ilk yapıtında, Türkiye topraklarından Almanya’ya göç eden işçi sınıfının karşılaştığı çetin yaşam koşullarını çarpıcı bir biçimde yansıttı.
Birlik Sahnesi ve Toplumsal Gerçekçi Eserleri
Vasıf Öngören, 1966 yılında Türkiye'ye dönerek Kayseri'de öğretmen olarak askerlik görevini yerine getirdi. Kayseri’de vatani görevini ifa ettiği yıllarda üretkenliğini sürdüren yazar, epik tiyatro tarzının ülkemizdeki en başarılı ve en bilinen örneği haline gelecek olan Asiye Nasıl Kurtulur? adlı eserini tamamladı. Ülkeye döndükten sonra tiyatro topluluklarında aktif rol alarak Ankara Birliği Sahnesi'ni kurdu. Kurucusu olduğu bu tiyatroda hem kendi oyunlarını sahneledi hem de dünya tiyatrosundan örnekler sundu. Ancak 1971 yılındaki siyasi gelişmeler nedeniyle tiyatro topluluğu kapatıldı ve kendisi de hapis cezasına çarptırıldı. Cezaevinde geçirdiği iki yıllık dönemde de tiyatrodan kopmayarak Oyun Nasıl Oynanmalı? isimli eserini kaleme aldı. Sanatçı, cezaevinden tahliye edildikten sonra İstanbul'a yerleşti.
1976 yılında İstanbul Birlik Sahnesi'ni hayata geçirerek tiyatro çalışmalarını hız kesmeden sürdürdü. Bir yıl sonra en önemli eserlerinden biri sayılan Zengin Mutfağı'nı yazdı ve sahneye koydu. Bu oyunda 15-16 Haziran olayları çerçevesinde sınıfsal farkları ve emek-sermaye çelişkilerini izleyiciye aktardı. Sanatçının edebiyat dünyasındaki üretkenliği tiyatro oyunlarıyla sınırlı kalmadı. Kaleme aldığı Masalın Aslı adındaki çocuk kitabı, kısa sürede Almanca diline çevrilerek geniş kitlelere ulaştı. Bu eser, Almanya'da prestijli bir edebiyat ödülüne de aday gösterildi.
Yazarın Türk tiyatro literatürüne kazandırdığı başlıca oyunlar şunlardır:
- Asiye Nasıl Kurtulur?
- Almanya Defteri (Göç)
- Oyun Nasıl Oynanmalı?
- Zengin Mutfağı
Sürgün Dönemi ve Yarım Kalan Son Perde
1980 yılındaki askeri darbenin ardından yargılandığı davalardan beraat eden yazar, çalışmalarını yurt dışında sürdürme kararı aldı. Amsterdam ve Berlin gibi Avrupa kentlerinde tiyatro araştırmalarına devam eden sanatçı, yabancı ülkelerdeki Türk oyuncularla bir araya geldi. Yazar, Hollanda'da tiyatro dersleri vermeye başladı. Burada El Kapısı adında yeni bir tiyatro topluluğu kurdu. Bu topluluk, onun ani vefatının ardından anısını yaşatmak üzere Vasıf Öngören Tiyatrosu adını aldı. Sanatçı, yeni bir oyun üzerinde çalıştığı sırada, 14 Mayıs 1984 tarihinde geçirdiği kalp krizi sonucunda Amsterdam’da aramızdan ayrıldı. Naaşı Türkiye'ye getirilerek İstanbul'daki Karacaahmet Mezarlığı'na defnedildi.
Vasıf Öngören, sadece yazdığı ve yönettiği oyunlarla değil, yetiştirdiği sanatçılar ve tiyatroya kazandırdığı epik solukla da kalıcı bir miras bırakmıştır. Kültür sanat dünyasında iz bırakan karikatürist Ferit Öngören ile şair Veysel Öngören'in kardeşi olan yazarın tiyatrocu kızı Aslı Öngören de babasından devraldığı sanat mirasıyla sahne çalışmalarına başarıyla devam etmektedir. Sanatçının oyunlarında kurduğu güçlü diyaloglar ve toplumsal eleştiriler, günümüzde de sahnelerde yankı bulmaya devam etmektedir.