Vasıf Öngören, 15 Şubat 1938 tarihinde Kütahya'nın Tavşanlı ilçesinde dünyaya gelerek Türk tiyatro tarihinin en özgün sayfalarından birini yazdı. Diyarbakırlı bir ailenin evladı olan sanatçı, Garp Linyitleri İşletmesi memuru Bedrettin Bey ile Cemile Hanım'ın oğludur. İlk ve ortaöğrenimini Tavşanlı'da tamamlayıp liseyi Kütahya'da okuyan Öngören, henüz lise yıllarındayken okulun tiyatro kolunu tam üç yıl boyunca başarıyla yöneterek sahne sanatlarına olan tutkusunu erken yaşta gözler önüne sermişti. 1958 yılında jeofizik okumak amacıyla geldiği İstanbul, onun bilimsel kariyerini sonlandırıp sahne sanatlarına yönelmesine zemin hazırlayan tarihi bir dönüm noktası oldu. Eminönü Halkevi ve Türk Milli Talebe Federasyonu bünyesinde sahne tozu yutan genç yetenek, nihayetinde gerçek tutkusunun peşinden gitmeye karar verdi.
Berlin Yılları ve Epik Tiyatro Keşfi
İstanbul'daki fen eğitimini 1962 yılında tamamen yarıda bırakan Öngören, tiyatroyu kaynağından öğrenmek amacıyla Berlin'e gitti. Freie Universität Felsefe Fakültesi'nde tiyatro bilimleri eğitimi almaya başlayan genç sanatçı, Doğu Berlin'e geçerek Berliner Ensemble bünyesinde rejisör Manfred Wekwerth'in çalışmalarına katıldı. Bu sayede, dönemin en radikal tiyatro akımı olan epik tiyatroyu bizzat yerinde tecrübe etme ve öğrenme fırsatını elde etti. Gurbet yıllarında hayatını idame ettirebilmek için fabrikalarda işçilik yaptı, tercümanlık ve sokak ressamlığı gibi zorlu işlerde çalıştı. Berlin'de geçirdiği bu çileli ama verimli dönemde, 1964 yılında Nuran Oktar ile hayatını birleştirdi ve 1965 yılında ilk oyunu Göç'ü kaleme aldı.
Anadolu'da Bir Öğretmen ve Ankara Birliği
Almanya'daki eğitiminin ardından 1966'da vatanına dönen yazar, askerliğini köy öğretmeni olarak yapmak üzere Kayseri'nin Dereköy köyüne gitti. Orada, ünlü Asiye Nasıl Kurtulur? oyununu kaleme aldı. Askerlik sonrasında Ankara'ya yerleşerek, eşi Nuran Oktar ile 1969-1971 yıllarında Ankara Birliği Sahnesi'ni kurdu. Bu dönemde Göç oyununu Almanya Defteri adıyla sahneye uyarladı. Çeşitli gazetelerde estetik ve sanat sorunları üzerine yazılar yazan sanatçının 1968 yılında kızı Aslı Öngören dünyaya geldi.
Zirve, Hapis Yılları ve Büyük Başarılar
1970 yılında Ankara Birliği Sahnesi'nde sahnelediği "Asiye Nasıl Kurtulur?" büyük başarı kazandı. Başrolde Zeliha Berksoy, annesi rolünde ise Semiha Berksoy yer aldı. Büyük ilgi görerek Rusça, Fransça, Kazakça, Yugoslavça ve Azericeye çevrilen bu muazzam başyapıt, sanatçıya Ankara Sanat Sevenler Derneği tarafından yılın en başarılı rejisörü ve oyun yazarı ödüllerini de kazandırdı. Ancak 12 Mart darbesinden sonra 1972'de Halil Ergün, Erdoğan Akduman ve Mustafa Alabora ile birlikte gizli örgüt kurma iddiasıyla tutuklandı. Altı yıl sekiz ay hapse mahkûm edilen sanatçı, iki yıl cezaevinde kaldıktan sonra 1974 affıyla özgürlüğüne kavuştu. Cezaevindeyken Oyun Nasıl Oynanmalı? oyununu kaleme aldı.
İstanbul Birlik Sahnesi ve Zengin Mutfağı
Özgürlüğüne kavuşan sanatçı, 1976 yılında İstanbul Birlik Sahnesi'ni kurarak mücadelesini sürdürdü. Burada Bertolt Brecht'in Faşizmin Korku ve Sefaleti ile Sezuan'ın İyi İnsanı oyunlarını yönetti. 1977'de başyapıtı Zengin Mutfağı oyununu ilk kez sahneledi. Dört ödül birden kazanan bu eser, ünlü İsmet Küntay Ödülü ile taçlandırıldı. Aynı sene kızı Aslı'ya adadığı Masalın Aslı adlı çocuk masal kitabını yazdı; bu eser 1978'de Almanya'da Almanca basıldı. 1979 yılında ise Nazım Hikmet'in eseri üzerinden hazırladığı 1941-42’den İnsan Manzaraları adlı oyunu sahneledi.
Avrupa Günleri ve Erken Veda
Çalışmalarını sürdürmek amacıyla 1980 yılında Batı Berlin ve Amsterdam'a giden usta sanatçı, Hollanda'da yaşayan Türk işçi ve öğrencilerden oluşan, kendisinin vefatından sonra da adını yaşatacak bir tiyatro topluluğu kurdu. Bu topluluk, vefatının ardından Vasıf Öngören Tiyatrosu adıyla çalışmalarını sürdürdü. Sanat dünyasını derin bir yasa boğan acı haber ise 14 Mayıs 1984'te geldi. Amsterdam'da geçirdiği ani kalp krizi nedeniyle 46 yaşında hayata gözlerini yuman usta yazar, arkasında silinmez izler ve unutulmaz tiyatro klasikleri bıraktı.
Ustanın Kaleminden Çıkan Eserler ve Rol Aldığı Oyunlar
Kısa ömrüne büyük başarılar sığdıran usta sanatçı, geride Türk tiyatrosunun seyrini değiştiren birçok oyun bıraktı. Yazarın kaleme aldığı ve yönettiği bazı önemli yapıtlar şunlardır:
- Göç (1965) - İlk kaleme aldığı tiyatro oyunu
- Asiye Nasıl Kurtulur? (1968) - Uluslararası başarı kazanan yapıtı
- Almanya Defteri (1971) - İlk oyununun yeniden biçimlendirilmiş hali
- Oyun Nasıl Oynanmalı? (1974) - Cezaevinde kaleme aldığı eseri
- Zengin Mutfağı (1977) - İsmet Küntay Ödülü sahibi başyapıtı
Öngören, sadece yazıp yönetmekle kalmamış, ayrıca sahne üzerinde oyuncu olarak da ter dökmüştür. Oyuncu olarak rol aldığı başlıca tiyatro yapımları arasında şunlar yer alır:
- Pabuççu Ahmet
- Midas'ın Kulakları
- Teneke (Yaşar Kemal)
- Dünkü Çocuk (Garson Kanin)