Türk edebiyatının modernleşme sürecine yön veren en önemli isimlerin başında, yazdığı şiirler, tiyatro oyunları, romanlar, denemeler ve makalelerle geniş bir üretim yelpazesine sahip olan Melih Cevdet Anday gelir. 13 Mart 1915'te Çanakkale'de dünyaya gelen yazar, edebiyat yolculuğuna lise yıllarında kurduğu dostluklarla yön vermiştir. Ankara Gazi Lisesi'nde okurken tanıştığı Orhan Veli Kanık ve Oktay Rifat Horozcu ile 1941 yılında Garip kitabını yayımlamıştır. Bu ortaklık sayesinde Türk şiirinin geleneksel kalıplarını kırarak yepyeni bir dönemi müjdeleyen Anday, sadece şairliğiyle değil, aynı zamanda çok yönlü edebiyatçı kimliğiyle de tanınır. Sanatçı, uzun yıllar boyunca köşe yazarlığı, eğitmenlik ve kamu görevleri de üstlenmiştir.
Çocukluktan Belçika'ya Uzanan Eğitim Hayatı
Anday, doğumunun hemen ardından ailesiyle birlikte İstanbul'a taşınmış ve çocukluğunu Kadıköy Bahariye'de geçirmiştir. Ortaokul sonuna kadar burada okuduktan sonra babasının işi nedeniyle aile Ankara'ya yerleşmiştir. Eğitimini Ankara Gazi Lisesi'nde tamamlayan genç yazar, daha sonra bir süre Hukuk Fakültesi'ne ve Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi'ne devam etmiştir. Ancak geçimini sağlamak için memur olarak çalışmaya başladığı Devlet Demiryolları'ndaki görevi nedeniyle yükseköğrenimini yarıda bırakmak zorunda kalmıştır. Kurumu tarafından sosyoloji eğitimi alması amacıyla Belçika'ya gönderilmesi, onun düşünsel dünyasında yeni ufuklar açmıştır. Yurt dışı deneyimi onun için çok öğretici olmuştur.
Memuriyetten Sürgüne ve Gazeteciliğe
Edebi kariyerinin ilk önemli adımı, 1936 yılında Varlık Dergisi'nde basılan Ukde şiiri olmuştur. Bu ilk başarının ardından Ses, Yaprak, Yeditepe, Papirüs gibi dergilerde şiirleri yayımlanmaya devam etmiştir. Anday, dönemin Milli Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel'in tavsiyesiyle Neşriyat Müdürlüğü'nde göreve başlamıştır. Ancak 1946'daki siyasi değişimler sonrasında Konya'ya tayin edilmiş ve nihayetinde bu görevlerinden ayrılarak yeniden İstanbul'a dönmüştür. İstanbul'da geçim mücadelesi verirken gazetecilik hayatına adım atmış ve Akşam Gazetesi'nde sanat sayfaları hazırlamıştır. Fikirleri nedeniyle buradaki işinden çıkarıldıktan sonra Doğan Kardeş Yayınları'nda çevirmenlik yapmıştır. Yazar, fikirlerinden taviz vermeden yazmayı sürdürmüştür.
Takma Adlar Altında Tefrikalar ve Cumhuriyet Yılları
Anday, 1958 yılından itibaren Tercüman, Büyük Gazete, Yeni Tanin ve İkdam gibi yayınlarda kendi adının yanı sıra pek çok takma ad kullanarak yazmıştır. Bu süreçte yayımladığı tefrika romanlar ve denemelerle geniş kitlelere ulaşmıştır.
Kullandığı takma adlar şunlardır:
- Murat Tek
- Yaşar Tellidede
- Niyaz Niyazoğlu
- A. Mecdi Velet
- Gani Girgin
- Zater
Aynı zamanda 1960 yılında Cumhuriyet Gazetesi bünyesinde köşe yazarlığı yapmaya başlamıştır. Bu gazetedeki yazılarına 1997 yılına kadar kesintisiz bir şekilde devam etmiştir. Yazarın 1956'da yayımladığı Yan yana isimli şiir kitabı, içeriği gerekçe gösterilerek 1964 yılında yasaklanmıştır. Bu sansür onu asla yıldırmamıştır.
Felsefi Şiire Geçiş ve Dünya Çapında Takdir
Edebi çizgisinde önemli dönüşümler yaşayan Anday, kurucularından olduğu Garip Akımı'ndan zamanla kopmuştur. 1962 yılında yayımladığı Kolları Bağlı Odysseus adlı eseriyle felsefi şiir akımını başlatarak özgün bir kulvarda ilerlemiştir. Yazdığı şiirler, tiyatro oyunları ve romanlarla ulusal sınırları aşan bir saygınlığa erişmiştir. UNESCO'nun yayın organı Courrier dergisi, 1971 yılında yayımladığı özel bir değerlendirmede Anday'ın edebi gücünü tescillemiştir. Dergi, yazarın dünya çapındaki dehasını vurgulamak için onu şu isimlerle aynı düzeyde bir edebiyat adamı olarak gördüğünü ilan etmiştir:
- Cervantes
- Dante
- Tolstoy
- Unamuno
- Seferis
- Kawabata
Bu küresel nitelikteki övgü, onun dünya edebiyat tarihindeki yerini kalıcı kılmıştır.
Kültür Hizmetleri ve Vefatı
Anday, İstanbul Belediye Konservatuvarı Tiyatro Bölümü'nde diksiyon, özel bir okulda ise mitoloji dersleri vererek yeni nesiller yetiştirmiştir. Ayrıca 1964-1969 yılları arasında TRT yönetim kurulu üyeliği ve 1979-1980 yıllarında Paris eğitim müşavirliği gibi önemli görevlerde bulunmuştur. Uzun ve verimli bir ömrün ardından, solunum ve böbrek yetmezliği teşhisiyle kaldırıldığı Marmara Üniversitesi Koşuyolu Hastanesi'nde 28 Kasım 2002 tarihinde 87 yaşında yaşamını yitirmiştir. Büyükada Mezarlığı'nda toprağa verilen yazar, ardında Türk edebiyatının en kıymetli hazinelerini bırakmıştır. Onun mirası bugün de yaşamaktadır.